افغانستان طی دهه‌‌های گذشته در زمینه استفاده‌ از اب رودخانه‌ها با ایران مشکل داشت. پس از قرارداد سال 1352 با ایران، به این کشور اجازه داده شد که سالانه بخشی از اب‌ رودخانه‌های افغانستان را استفاده کند. اما مسوولان مرزی افغانستان می‌گویند درحال حاضر اب هیرمند کاهش یافته ولی ایران مطابق قرارداد گذشته از اب‌های افغانستان استفاده می‌کند که این مساله زمین‌های زراعتی افغانستان را با کمبود اب مواجه ساخته است".

لذا مروری اجمالی از دیدگاه حقوقی- تاریخی به قضیه رود هیرمند یا "هلمند" داریم.

مرزهای بین المللی ایران و افغانستان را در بخشی در سیستان رود هیرمند تشکیل می‌دهد. این مرز سالهای زیادی است، که مورد پذیرش دو همسایه قرار گرفته است؛ اما اختلافات زیادی بر سر چگونگی تقسیم اب هیرمند و دیگر حقوق مربوط به این رودخانه که از کوههای بابا در هندوکش سرچشمه گرفته و پس از طی 1100 کیلومتر به دریاچه‌ هامون در سیستان می‌ریزد، هنوز بحث انگیز است.

مشکل اب کشاورزی یکی از مسایل دیرینه بین کشاورزان است. و هنگامی‌که اب رودخانه‌های در داخل یک کشور در جریان داشته باشد، حل مساله تقسیم اب از طریق قانون ملی و یا عرف نسق زراعی نوعا بدون مشکلی قابل حل است. ولی رودخانه‌هایی که مورد استفاده دو و یا چند کشور باشند و به اصطلاح بین المللی باشند غالبا مشکل زا و نیازمند یک مقاوله نامه و قرارداد‌های رسمی ‌دوکشور است که اکثرا هم نیازمند تصویب در قوه قانونگذاری دو طرف است.

مساله هیرمند هم از این قاعده مستثنی نیست و سابقه بیش از یک قرن را دارد. و در مقطعی، بعد از انکه قضیه سرحد ایران در بلوچستان با خان کلات (و در حقیقت حکومت انگلیسی هند در قرن نوزدهم) فیصله یافت مطرح شد. و جنبه‌های عملی ان از هنگامی اغاز شد که کمیسیون حَکَمیّت مرزی با توافق دو کشور، با حَکَمیّت «ژنرال فردریک گلداسمیت» تشکیل شد. ژنرال گلد اسمیت همان کسی بود که در قضیه بلوچستان به ضرر ایران داوری و حکمیت نموده بود. در سال (1251 ش) گلداسمیت تصمیم گرفت مرز میان ایران و افغانستان را در سیستان، روی شاخه اصلی رود هیرمند قرار دهد، بی انکه در مورد چگونگی تقسیم اب و حقوق دو همسایه تصمیمی بگیرد و توصیه ای بکند. تنها مورد اشاره به رود هیرمند در حکمیت مزبور عبارت ذیل است:

« باید کاملا درک شود که هیچ کاری از سوی دو طرف نباید صورت گیرد که نتیجه ان دخالت در اب مورد نیاز برای ابیاری دو طرف باشد».

البته دخالت از دو طرف در تامین اب مورد نیاز همواره در دو کرانه بصورت توافق مشترک صورت پذیرفته است.

این موافقت نامه گرچه اختلافات مرزی را در ناحیه ی مزبور به پایان بُرد؛ اما اختلافات مربوط به چگونگی استفاده از رودخانه هیرمند از اینجا شکل گرفت. تغییر مسیر رودخانه در "دلتا" در سال (1896) سبب بروز اختلافاتی تازه شد. حکمیت انگلیس بار دیگر درخواست شد. در اوایل (1905) میلادی 20 فروردین برابر با 1282خورشیدی، سرهنگ هنری مک ماهون در راس هیاتی به عنوان حَکَم طرفین تعیین شد. در ابتداء مک ماهون تصمیم گرفت اب هیرمند را میان دو طرف به صورت مساوی تقسیم کند دوباره این تصمیم را تغییر داد و دو سوم اب هیرمند را در دلتا به افغانستان و یک سوم را به سیستان ایران داد.

این تقسیم بندی هم نتوانست مشکل را حل کند و همواره اختلافات وجود داشت و رعایت سهم بندی نمی شد. ایرانیان این تقسیم بندی را غیرقابل قبول دانستند و از تصویب ان سرباز زدند.

با فرا رسیدن تابستان 1905 با کمیاب شدن اب هیرمند در سیستان، افغانها ده نهر جدید، از شاخه اصلی منشعب کردند. در حکمیت مک ماهون هرگونه دخالت در اب هیرمند، از سوی دو طرف ممنوع بود. امّا از انجا که حَکَمیت وی به تصویب دو طرف نرسیده بود، حکمیت ماهون نتوانست دراین برخورد کاری کند. به هر حال این اقدام اختلافات دو طرف را تشدید نمو.

با گسترش روابط دوستانه میان دولت‌های مرکزی رضاشاه در ایران و دولت محمدنادرشاه و پس از ان محمد ظاهر شاه در افغانستان در دهه 1310، تلاشهای تازه ای برای حل و فصل مساله اب هیرمند، اغاز شد. و در سال 1318 مذاکرات دو طرف منجر به امضاء پیمانی میان دو همسایه شد. متن کامل این قرارداد بشرح زیر است:

" قانون تصویب قرارداد تقسیم اب رود هیرمند منعقده بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان – مصوب ۱۸ اردیبهشت ۱۳۱۸ مجلس شورای ملی

‌ماده واحده - مجلس شورای ملی قرارداد تقسیم اب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان را که مشتمل بر شانزده‌ماده و یک اعلامیه است و در تاریخ ششم بهمن ماه 1317 در کابل به امضاء رسیده است تصویب می‌نماید.

‌این قانون که مشتمل بر یک ماده و متن قرارداد و اعلامیه پیوست است در جلسه هیجدهم اردیبهشت ماه یک هزار و سیصد و هیجده به تصویب‌مجلس شورای ملی رسید.

‌رییس مجلس شورای ملی - حسن اسفندیاری

قرارداد تقسیم اب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان

‌چون دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان هر دو بالسویه مایل بودند که راجع به تقسیم اب هیرمند بین دو مملکت قرار عادلانه داده‌شود و برای انجام این مقصود قرارداد مخصوصی منعقد و امضاء نمایند لهذا نمایندگان مختار خود را به شرح ذیل انتخاب نمودند:

‌از طرف دولت شاهنشاهی ایران.

‌جناب اقای باقر کاظمی‌ سفیر کبیر دولت شاهنشاهی در کابل.

‌از طرف دولت پادشاهی افغانستان.

‌عالی قدر جلالت‌ماب علی‌محمدخان وزیر امور خارجه دولت پادشاهی.

‌و نمایندگان مزبور پس از تبادل اختیارنامه‌های خود که واجد شرایط صحت و اعتبار بودند در مواد ذیل موافقت نمودند:

‌ماده ۱ - دولتین ایران و افغانستان موافقت می‌نمایند که همه‌ساله هر مقدار اب رودخانه هیرمند که به بند کمال‌خان می‌رسد بین ایران و افغانستان از بند‌کمال‌خان به بعد بالمناصفه تقسیم شود.

‌ماده ۲ - برای انکه از ده چهار برجک الی بند کمال‌خان زاید بر مقدار ابی که فعلا برده می‌شود مصرف نگردد دولت افغانستان تعهد می‌کند که در فاصله‌مزبور علاوه بر انهاری که جاری بوده و هست نهر دیگری احداث و حتی تعمیر ننماید.

‌ماده ۳ - مامورین و میراب‌های مجاز طرفین متفقا همه‌ساله در فصل پاییز مقدار ابی را که در بند کمال‌خان می‌رسد تعیین می‌کنند و از بند کمال‌خان تا‌سیخ‌سر مقدار ابی که هر یک از طرفین به وسیله انهار منشعبه از هیرمند می‌برند معلوم می‌نمایند و در سهم طرفین محسوب می‌دارند به قسمی‌که این‌دو سهم متساوی باشد.

‌صورت تقسیمات و اسامی‌انهار و مقدار اب هر یک از انهار طرفین را پس از تشخیص به یکدیگر ابلاغ خواهند نمود اگر بعد از این تغییری در صورتهای‌مزبور لازم شود که بخواهند در یکجا اضافه و در عوض جای دیگر کسر کنند به یکدیگر اطلاع خواهند داد.

‌ماده ۴ - دستگاه‌ها و ادوات لازمه برای تعیین مقدار اب رودخانه و انهار طرفین را مامورین فنی ایران و افغانستان به خرج دولتین بالمناصفه تهیه کرده و‌در محلهای مناسب از بندر کمال‌خان به بعد نصب نموده و در صورت لزوم مجرای رودخانه را نیز از بند کوهک الی سیخ‌سر تنظیم می‌نمایند.

‌ماده ۵ - برای اینکه تقسیم و تنظیم اب رودخانه هیرمند از بند کمال‌خان به وجه عادلانه که منظور این قرارداد است صورت گیرد مامورین فنی طرفین در‌نقاطی که مناسب بدانند در خاکهای خود مقسمهای دایمی‌خواهند ساخت و مخارج ساختن این مقسمها را طرفین متعاهدین بعد از حصول توافق نظر‌یکدیگر در طرح ان به تناسب مقدار ابی که می‌برند عهده‌دار خواهند بود.

‌ماده ۶ - تا ساختن سد و بندهای دایمی‌بندهای گزی به قرار سابق ساخته خواهد شد و اگر طرفین برای بستن بندهای چوب گز ضرورت داشته باشند به‌تادیه قیمت به یکدیگر خواهند داد.

‌ماده ۷ - چون دهنه نهرهایی که مستقیما از رودخانه هیرمند از بند کمال‌خان منشعب شده و به خاک طرفین جاری می‌شود خاکی می‌باشد برای اینکه‌زیاده و نقصانی در حصه هر یک از طرفین پیدا نشود دولتین متعهد می‌شوند که از تاریخ امضای این قرارداد منتهی تا چهار سال به مرور ان دهنه را با اجر‌و اهک هر یک به خرج خود به ترتیب صحیحی بسازند.

‌ماده ۸ - دولتین متعهد می‌شوند که هیچ گونه اقدامات و عملیات از بند کمال‌خان تا به ده دوست محمدخان و سیخ‌سر که مقسم اخرین است نخواهند‌کرد که موجب نقصان یا نکث میزان سهم هر یک از طرفین بشود.

‌ماده ۹ - دولتین ایران و افغانستان متقابلا موافقت می‌نمایند که مامورین فنی و میرابهایی که مامور اجرای عملیات مندرجه در این قرارداد هستند و‌همچنین عمله‌جات مامور بستن و ساختن و پاک کردن و تنظیم بندها و انهار بین بند کوهک الی سیخ‌سر که اقدام به ان به موجب این قرارداد در خاک‌طرف مقابل مجاز شمرده شده باشد بدون اسلحه می‌توانند با جواز به خاک یکدیگر بروند.

‌تبصره - مصالح و ادوات و اشیایی که مامورین و عمله‌ها برای انجام وظایف مندرجه در این قرارداد لازم دارند یا برای رفع حوایج زندگی خود در موقع‌خروج از سرحد همراه خود می‌برند از حقوق گمرکی معاف خواهند بود.

‌ماده ۱۰ - در صورتی که رودخانه هیرمند بالای بند کمال‌خان به بستر جدیدی منتقل شود مدلول ماده اول در محل دیگر که به منزله بند کمال‌خان در‌علاقه چخانسور فعلی باشد با موافقت دولتین اجراء و تعیین مقسم خواهد شد چنانچه پایین‌تر از بند کمال‌خان به بستر جدید منتقل و یا به بستر فعلی‌طوری عمیق شود که برای اراضی سیستان ابیاری ممکن نشود دولتین موافقت می‌کنند در این صورت برای استفاده اراضی سیستان از سهمیه ابی که در‌ماده اول معین شده است به رضایت طرفین تحت شرایط جداگانه قراردادی بدهند.

‌ماده ۱۱ - هر گونه اختلافی در اجرای مقررات این قرارداد رخ دهد که میرابها و متصدیان امر از حل ان عاجز و یا از حدود اختیارات انها خارج باشد به‌مرجعیت حاکم و رییس مالیه سیستان از طرف دولت ایران و حاکم و رییس مالیه چخانسور از طرف دولت افغانستان یا نمایندگان انها تصفیه خواهد شد‌و رایی که این هیات به اتفاق اتخاذ نمایند قاطع خواهد بود چنانچه موضوع مختلف‌فیه به این طرق تا دو ماه از تاریخ بروز اختلاف حل نگردد بین مراکز‌طرفین به اسرع اوقات به طور قطع حل و تسویه خواهد گردید.

‌ماده ۱۲ - طرفین متعاهدین تعهد می‌نمایند که هر گاه اتباع یکی از انها طریقه استفاده از اب رودخانه هیرمند را از بند کمال‌خان که در این قرارداد مندرج‌است به هم بزنند یا از مقررات ان تخلف نمایند فورا در خاک خود اقدامات لازمه را برای رفع ان به عمل اورده مقصرین را به مجازات قانونی برسانند.

‌ماده ۱۳ - طرفین متعاهدین در ظرف دو ماه از روز امضای این قرارداد ترتیب استفاده از اب هیرمند از بند کمال‌خان و سهم خود را در خاک خود به‌اطلاع مامورین سرحدی و اهالی و ساکنین اطراف رودخانه خواهند رسانید.

‌ماده ۱۴ - هر یک از طرفین متعاهدین هر چه زودتر پس از امضای این قرارداد ماموری برای مراجعات و نظارت در اجرای مواد این قرارداد تعیین و کتبا‌به طرف مقابل معرفی خواهند نمود.

‌ماده ۱۵ - این قرارداد در ظرف سه ماه از تاریخ امضای ان به تصدیق مقامات مربوطه دولتین خواهد رسید و نسخ تصدیق شده در کابل مبادله خواهد‌شد.

‌ماده ۱۶ - این قرارداد پس از مبادله اسناد صحه شده معتبر و مجراست.

‌این قرارداد در دو نسخه به زبان فارسی تحریر شد و هر دو نسخه ان معتبر است نظر به مراتب فوق نمایندگان مختار طرفین این قرارداد را امضاء و به مهر‌خود ممهور نمودند.

‌کابل به تاریخ شش بهمن (‌دلو) 1317

‌سفیر کبیر دولت شاهنشاهی ایران و وزیر امور خارجه دولت پادشاهی افغانستان

باقر کاظمی‌ علی‌محمد

‌قرارداد تقسیم اب رود هیرمند و اعلامیه پیوست ان منعقده بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان به شرح بالا در جلسه هیجدهم‌اردیبهشت ماه یک هزار و سیصد و هیجده به تصویب مجلس شورای ملی رسید".

این پیمان گرچه از دید ایران پیشرفت چشمگیری نسبت به حکمیت مک ماهون انگلیسی شمرده شد و بدون تصویب تا مدتی خصوصا‌ در سال‌های بارندگی زیاد، عملی گردید و علت ان روابط دوستانه بود اما در نهایت نتوانست مهر پایانی بر اختلافات دو کشور باشد؛ زیرا به علت دگرگون شدن محیط ایران در خلال جنگ جهانی دوم و قضایای بعد از شهریور1320، این بار طرف افغانی از تصویب پیمان سرباز زد. بدین ترتیب این موافقت نامه نیز به سرنوشت حکمیت قبلی دچار شد.

ایجاد کانالهای انحرافی و ساختمان دو سد بزرگ ـ سد مخزنی کجکی و سد انحرافی بغران ـ در افغانستان در سال 1328 سروصدای زیادی میان ایرانیان به راه انداخت و موجبات اعتراض ایران را فراهم نمود. دولت افغانستان در جواب اعتراض، اظهار داشت که ایجاد کانالها، به ابی که به مرز بایدبرسد، نقصان نمی رساند.

دولت ایران اظهارات مذکور را نپذیرفت. در نتیجه میانجی گری ایالات متحده امریکا، دو کشور سرانجام نمایندگان خود را برای گفتگو به واشنگتن فرستادند. اما این گفتگوها به نتیجه ای نرسید. اختلافات تا اسفندسال1351 ادامه یافت تا عاقبت موضوع حقّابه از رود هیرمند دوباره به وساطت کشید.در ان زمان کمونیست‌ها در افغانستان روز به روز نفوذ و حضور بیشتری پیدا میکردند،هم شاه ایران و هم دولت امریکا مایل بودند که اختلافات کوچک موجب دور شدن افغانستان از ایران نشود.لذا امریکا میانجیگری کرد و یک هیات بی طرف متشکل از رییس اداره ابیاری شیلی، مهندس مشاوری از ایالات متحده امریکاویک مهندس از اداره منابع اب کانادا تشکیل شد.در نتیجه قضاوت هیات بی طرف مذکور، از این قرار بود که 22 متر مکعب در ثانیه از اب هیرمند در منطقه دلتا، از انِ ایران باشد که در اثر اعتراض ایران 4 متر مکعب به ان اضافه شد.

بدین ترتیب سهم ایران به 26 متر مکعب در ثانیه از اب رودخانه هیرمند بالغ شد.

هیاتی به ریاست امیر عباس هویدا نخست وزیر وقت ایران به کابل رفت و در اسفند 1351 قراردادی را با محمد موسی شفیق قراردادی را امضا کردند که در سال 1352 به تصویب پارلمان ایران هم رسید . ولی بعلت وقوع کودتای محمد داودخان مراحل نهایی تصویب در افغانستان را نگذارد وبا تحولات بعدی ناشی از کودتا‌های کمونیستی پی در پی و اشغال افغانستان توسط شوروی، و وقوع انقلاب اسلامی‌در ایران وضعیت معاهداتی این رودخانه بین المللی سامان نهایی را نیافت.

اخرین معاهده منعقده بین دوکشور بقرار زیر است:

"قانون معاهده راجع به اب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت افغانستان

‌ماده واحده - معاهده راجع به اب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت افغانستان مشتمل بر یک مقدمه و دوازده ماده و دو پروتکل‌ضمیمه که در تاریخ بیست و دوم اسفند ماه 1351 برابر سیزدهم مارس 1973 در کابل به امضاء رسیده است تصویب و اجازه مبادله اسناد تصویب ان‌داده می‌شود.
‌قانون فوق مشتمل بر یک ماده و متن معاهده‌نامه ضمیمه پس از تصویب مجلس شورای ملی در جلسه روز سه‌شنبه 1352.4.26، در جلسه فوق‌العاده‌روز چهارشنبه دهم مرداد ماه یک هزار و سیصد و پنجاه و دو شمسی به تصویب مجلس سنا رسید.
‌رییس مجلس سنا - جعفر شریف‌امامی
‌متن "معاهده بین ایران و افغانستان راجع به اب رود هیرمند (‌هلمند)"
‌دولتین ایران و افغانستان با ارزومندی رفع دایمی کلیه اسباب اختلاف در مورد اب رود هیرمند (‌هلمند) و به منظور (‌بسایقه) حفظ روابط حسنه‌بین‌المللی و احساسات ناشی از برادری و همسایگی تصمیم گرفتند که معاهده‌ای را به این منظور منعقد نمایند و نمایندگان ذیصلاح خویش را قرار ذیل‌تعیین کردند.
‌از جانب ایران:
‌امیر عباس هویدا نخست‌وزیر ایران.
‌از جانب افغانستان:
‌محمد موسی شفیع صدراعظم افغانستان.
‌و هر دو نماینده اعتبارنامه‌های خویش را به یکدیگر ارایه نموده و ان را صحیح و معتبر شناختند و به مواد اتی موافقت نمودند.
‌ماده اول - الف - 11 دی (11 دمرغومی) - 11 جدی مطابق اول جنوری - 12 بهمن (12 دسلواغی) 12 دلو مطابق اول فبروری 10 اسفند (10 دکب)- 10 حوت مطابق اول مارچ 12 فروردین (12 دوری) - 12 حمل مطابق اول اپریل 11 اردیبهشت (11 دغوبی) - 11 ثور مطابق اول مه 11 خرداد(11 دغبرگولی) - 11 جوزا مطابق اول جون 10 تیر (10 دچنگانبن) - 10 سرطان مطابق اول جولای 10 مرداد (10 دزمری) - 10 اسد مطابق اول‌اگوست 10 شهریور (10 دوزی) - 10 سنبله مطابق اول سپتامبر 9 مهر (9 دتله) - 9 میزان مطابق اول اکتبر 10 ابان (10 دلرم) - 10 عقرب مطابق اول‌نوامبر 10 اذر (10 دلیندی) 10 قوس مطابق اول دسامبر می‌باشد.
‌در سالهای کبیسه تفاوت یک روز به موجب تقویم هجری شمسی رعایت می‌شود.
ب - سال "‌سال اب" مدتی است از اول اکتبر الی ختم سپتامبر سال مابعد.
ج - یک "‌سال نورمال اب" عبارت از سالی است که مجموع جریان اب از اول اکتبر تا ختم سپتامبر سال مابعد در موضع دستگاه اب‌شناسی دهراود بر‌رود هیرمند (‌هلمند) بالاتر از مدخل بندکجکی چهار میلیون و پانصد (‌پنج‌صد) و نود هزار ایکرفیت (4590000 ایکرفیت) (5661.715 میلیون متر‌مکعب) اندازه‌گیری و محاسبه شده است. مقادیر جریان ماهانه سال نورمال در پروتکل شماره یک منضمه این معاهده ذکر گردیده است.
‌د - دستگاه اب‌شناسی دهراود صرفا به عنوان (‌محضا بحیث) شاخص محاسبه جریان - به این منظور که ایا ان جریان یک سال نرمال را تشکیل‌می‌دهد یا نمی‌دهد (‌نی) - شناخته شده است.
‌ماده دوم - مجموع مقدار ابی که از رود هیرمند (‌هلمند) در سال نرمال اب و یا سال مافوق نرمال از طرف افغانستان به ایران تحویل داده می‌شود‌منحصر است به متوسط (‌اوسط) جریان 22 متر مکعب در ثانیه طبق جدول شماره ده "‌راپور کمیسیون دلتای هلمند" مورخ 28 فوریه 1951 مطابق‌تقسیمات ماهانه‌ای که در ستون 2 جدول مندرج ماده سوم این معاهده ذکر شده و یک مقدار اضافی متوسط (‌اوسط) جریان 4 متر مکعب در ثانیه‌متناسب به تقسیمات ماهانه مشمول ستون 2 که در ستون 3 جدول مندرج در ماده سوم توضیح گردیده و به سابقه حسن نیت و علایق برادرانه از طرف‌افغانستان به ایران تحویل داده می‌شود.
‌ماده سوم - الف - در ظرف ماههای سال نورمال اب یا سال مافوق نورمال مقادیر معینه اب از رود هیرمند (‌ هلمند) که در ماده سوم این معاهده تشریح‌گردیده طبق ستون 4 جدول اتی در بستر رود هیرمند (‌هلمند) در مواضع ذیل از طرف افغانستان به ایران تحویل داده می‌شود.
>جدول: دوره 23 - جلد 9 - صفحه 4933<
‌مواضع تحویلدهی قرار ذیل‌اند:
1 - در موضعی که خط سرحد رود سیستان را قطع می‌کند.
2 - در دو موضع دیگر بین پایه سرحدی پنجاه و یک و پنجاه و دو که در خلال مدت سه ماه بعد از انفاذ این معاهده توسط کمیساران طرفین با تثبیت‌فاصله و سمت هر یک از ان دو موضع از یکی از پایه‌های سرحدی مذکور در جایی که خط سرحد در بستر رود هیرمند (‌هلمند) واقع گردیده تعیین‌می‌گردد.
‌تعیین ان دو موضع بعد از تصویب دولتین (‌حکومتین) نافذ شمرده می‌شود.
ب - طرفین در مواضعی که در فقره الف این ماده تذکار یافته تاسیسات مشترک و مناسب که شرایط ان مورد قبول طرفین باشد احداث (‌اعمار) و الات‌لازمه در ان نصب می‌نمایند تا مقادیر معینه اب مندرج مواد ین معاهده به صورت مؤثر و دقیق مطابق با احکام این معاهده اندازه‌گیری و تحویل شود.
‌ماده چهارم - در سالهایی که در اثر حوادث اقلیمی مقدار جریان اب از سال نرمال اب کمتر باشد و ارقام اندازه‌گیری دستگاه اب‌شناسی دهراود جریان‌مربوط به ماههای قبل ماه مورد بحث را نسبت به ماههای مشابه سال نرمال اب مقداری کمتری نشان دهد ارقام مندرج در ستون 4 جدول ماده سوم به‌تناسبی که در جریان واقعی ماههای ماقبل همان سال اب (‌در این صورت جریان ماه مارس ماقبل الی ماه مورد بحث) با ماههای مشابه یک سال نرمال‌اب دارد برای ماههای اینده همان سال اب تعدیل می‌یابد و مقادیر تعدیل شده در مواضع مندرج در ماده سوم به ایران تحویل داده می‌شود.
‌هر گاه در ظرف یکی از ماههای اینده بعد از ماه مورد بحث دستگاه اب‌شناسی دهراود مقدار ابی برابر بر اب ماه مشابه سال نرمال را نشان دهد اب مورد‌بحث طبق ستون 4 جدول ماده سوم تحویل می‌شوند.
‌ماده پنجم - افغانستان موافقت دارد اقدامی نکند که ایران را از حقابه ان از اب رود هیرمند (‌هلمند) که مطابق احکام مندرج مواد دوم و سوم و چهارم‌این معاهده تثبیت و محدود شده است بعضا یا کلا محروم سازد.
‌افغانستان با حفظ تمام حقوقی بر باقی اب رود هیرمند (‌هلمند) هر طوری که خواسته باشد از ان استفاده می‌نماید و ان را به مصرف می‌رساند.
‌ایران هیچ گونه ادعایی بر اب هیرمند (‌هلمند) بیشتر از مقادیری که طبق این معاهده تثبیت شده است ندارد - حتی اگر مقادیر اب بیشتر در دلتا سفلای‌هیرمند (‌هلمند) میسر هم باشد و مورد استفاده ایران بتواند قرار گیرد.
‌ماده ششم - افغانستان اقدامی نخواهد کرد که حقابه ایران برای زراعت به طور کلی نامناسب شود یا به مواد شیمیایی حاصله از فاضلاب صنایع به‌حدی الوده شود که با اخرین روشهای فنی و معمول قابل تصفیه نبوده و استعمال اب برای ضروریات معدنی ناممکن و مضر گردد.
‌ماده هفتم - هر نوع ابنیه فنی مشترک که احداث (‌اعمار) ان به منظور استحکام بستر رود در مواضعی که خط سرحد در بستر رود هیرمند (‌هلمند) واقع‌گردیده لازم دیده شود بعد از موافقت طرفین بر شرایط و مشخصات ان می‌تواند احداث گردد.
‌ماده هشتم - هر یک از طرفین یک نفر کمیسار و یک نفر معاون کمیسار از بین اتباع خود تعیین خواهد نمود تا در اجرای احکام این معاهده از جانب‌دولت خود نمایندگی کند. حوزه صلاحیت و وظایف این کمیسارها در پروتکل شماره یک ضمیمه این معاهده گردیده است.
‌ماده نهم - در صورت بروز اختلاف در تعبیر یا اجرای (‌تطبیق) مواد این معاهده طرفین اولا از طریق مذاکرات دیپلماتیک - ثانیا از طریق صرف مساعی‌جمیله مرجع ثالث برای حل اختلاف سعی خواهند کرد و در حالی که این دو مرتبه به نتیجه نرسد اختلاف مذکور بر اساس مورد مندرج در پروتکل‌شماره 2 ضمیمه این معاهده به حکمیت محول می‌شود.
‌ماده دهم - ایران و افغانستان قبول دارند که این معاهده بیانگر (‌ممثل) موافقت کامل و دایمی دولتین می‌باشد و احکام این معاهده صرفا (‌محض) در‌داخل حدود محتویات ان اعتبار دارد و تابع هیچ (‌یک) اصل (‌پرنسیب) یا سابقه (‌پرسندنت) موجود یا اینده نمی‌باشد.
‌ماده یازدهم - هر گاه خشکسال مدهش یا بروز فورس‌ماژور (‌حالات مجبره) رسیدن اب را به دلتای هیرمند (‌ هلمند) موقتا ناممکن سازد کمیساران‌طرفین فورا به مشورت پرداخته طرح (‌پلان) عاجل لازمه را به منظور رفع مشکلات وارده یا تخفیف ان تهیه و و به دولتین (‌حکومتین) مربوطه خویش‌پیشنهاد می‌نمایند.
‌ماده دوازدهم - این معاهده از تاریخی نافذ می‌گردد که اسناد مصدقه پس از طی مراحل قانونی ان بین دولتین مبادله شود.
‌این معاهده به زبانهای فارسی (‌دری) - پشتو (‌پستو) و انگلیسی هر یک در دو نسخه تنظیم گردیده و دارای اعتبار مساوی می‌باشند در موقع صرف‌مساعی جمیله مرجع ثالث و رجوع به حکمیت به متن انگلیسی مراجعه می‌شود.
‌در شهر کابل به تاریخ بیست و دوم اسفند (‌حوت) 1351 هجری شمسی مطابق سیزدهم مارس 1973 میلادی امضاء و منعقد گردید.
‌از جانب ایران از جانب افغانستان
‌امیرعباس هویدا محمد موسی شفیق
‌نخست‌وزیر ایران صدراعظم افغانستان
‌معاهده فوق مشتمل بر یک مقدمه و دوازده ماده و دو پروتکل ضمیمه منضم به قانون راجع به اب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت‌افغانستان می‌باشد.
‌رییس مجلس سنا - جعفر شریف‌امامی"

تا اینکه طالبان بر بخش وسیعی از افغانستان حاکم شدند و فراخوان طالبان از شرکت‌های خارجی برای احداث سد در منطقه کمان خان بر روی رود هیرمند، اختلافات را وارد دور تازه ای کرد. به علت وجود بحران اب در مناطق شرق ایران از جمله 140 هزارهکتار از زمین‌های زابل، دولت و مردم با مشکلات روبرو شدند. بدین منظور وزارت خارجه ایران در بیانیه ای با استناد به مدارک و شواهدی اعلام کرد که طالبان مسیر رودخانه هیرمند را بسته است. با وجود روابط خصمانه میان ایران و طالبان این قضیه به جایی نرسید.
بعد از به وجود امدن دولت انتقالی در افغانستان، ونیز بروی کار امدن دولت حامد کرزی در این زمینه مذاکرات جدی از سوی دوطرف برای حل قضیه، صورت نپذیرفته است. روابط دوستانه دو کشور در وضع فعلی و کاهش بیش از حد اب رودخانه هیرمند، بر اثر کاهش بارندگی در هندوکش وسرچشمه‌های ان در سالهای اخیر در افغانستان و تا حدودی موجب فروکش کردن اختلافات شده و موجب کمرنگی ویا پاک شدن صورت مساله شده است. ولی طبعا حل یک معضل حقوقی را نمیتوان به وضعیت جو و ابر و باد وعوامل طبیعی سپرد، بویژه وقتی یک مساله ساده کشاورزی با موضوعات امنیتی و جغرافیای سیاسی جدید گره خورده باشد.

هم اکنون پاره ای محافل که از دوستی ونزدیکی ایران با کشور دوست و همسایه افغانستان خشنود نیستند، سعی میکنند مساله عبور ترانزیتی سوخت وبنزین از ایران را که بزعم مسولین ایرانی برای استفاده نیروهای ناتو مورد استفاده میگرفت وپس از تعهدات دولت افغانستان رفع شبهه لازم را کرد، مستمسک قراردهند،و مساله لزوم همکاری با کشورهای "محاط در خشکی" را در استفاده از راههای ترانزیتی کشورهای همسایه راکه بصورت توصیه در قطعنامه‌های مجمع عمومی‌ملل متحد وانکتاد وبرخی دیگر از سازمانهای بین المللی (همراه با توضیح رای کشورهای مسیر ترانزیت) بصورت ترجیع بند تکرار شده است را، با یک حق مکتسبه ناشی از حقوق معاهدات لازم الاجرا و قواعد عرفی حقوق بین الملل برابر بدانند.از این طریق از یک مساله روشن حقوقی در جهت مکدر کردن روابط دو کشور برادر بهره برداری کنند. لذا جا دارد که مسولین سیاست خارجی به این قضیه بنحو مدبرانه تری برخورد کنند.

بدیهی است که این پایان راه نیست. بلکه اغازی از یک مرحله جدید است که باید ان را جدی تر گرفت.

دبیری

>>>   مطلب مستند و خوبی بود که از فرهیختگی صاحب قلم حکایت می کند .نویسنده منظور خود را بدون تعصب و به دور از جنجال و بر اساس شواهد و مدارک تاریخی بیان کرده اند و نگاهشان به اصلاح امور بوده است . ارجاع می دهم به مطلبی که چندی پیش در همین موضوع نگاشته شده بود که در آن ، چنان بی منطق و عصبانی و بد اخلاق سخن گفته شده بود که گوئی نویسنده حاضر است هزاران زابلی بیچاره را تشنگی بدهد و از نان خوردن بیندازد تا دولت ایران را به زعم خود در فشار بگذارد . موفق باشید
امیر - شیراز

>>>   دولت مداران محترم! اگر شما به اندازه یک فیصد هم به مردم و وطن تان می اندیشید، موضوع آبهای افغانستان را با همسایه ها با یک دیپلوماسی قوی حل وفصل نمائید. نه تنها ما در غرب به چنین مشکلات روبرو هستیم، بلکه در شمال و شرق نیز با مشکلات روبرو هستیم. اگر ده ها کیلومتر دورتر از خط دیورند افغانستان بخواهد کدام بند ایجاد نماید، پاکستان مخالفت مینماید، پس، حل موضوع آب با همسایگان به یک دیپلوماسی قوی و سیاستمداران وطن دوست ضرورت دارد.
استراتیژیست های جهان پیش بینی نموده اند که جنگ های قرن بیست ویکم را آب و انرژی تشکیل میدهد. وقتی شما توانستید موضوع آب را با همسایگان به اساس قوانین بین المللی و منافع علیای کشور حل و فصل نمائید، یقین داشته باشید که 50% فیصد امنیت و میلیارد ها دالر مفاد را به افغانستان آورده اید.
بقول معین وزارت انرژی و آب، در افغانستان سالانه بیشتر از پنجاه ملیارد متر مکعب آب های سرزمینی از بابت برف و باران تولید میشود، ولی در حدود 30 - 35% آن در افغانستان به مصرف میرسد و متباقی داخل خاک همسایه ها میشود. پس، اگر ما راه حل مناسب برای استفاده ازین آبها میداشتیم، هم میلیون ها شغل ایجاد میکریم، هم زمین های زراعتی ما آبیاری میگردید، و هم میلیون ها دالر ازین بابت مفاد حاصل میکردیم.
"واه به حال کشوری که آبهای سرزمینی آن به کشور های همسایه میریزد و آبهای زیر زمینی آن توسط مردم خودش بیرحمانه و غیر مسئولانه به مصرف میرسد."
احمدی

>>>   آقای دبیری مقاله جامعی راجع به آب هلمند و استفاده ازان در قسمت سفلی ا ی هلمند ارایه کردند. ولی مقا له ایشان یک طرفه بوده و نکته نظر ایران را تاکید مینماید. ایشان از ساختمان تالاب های ذخیره آب دران طرف مرز به هیچ ذکری به عمل نیاورده اند. ایشان حقایق تاریخی را خزف کرده و یا به نفع ایران تعبیر مینمایند. مقدار ۴ متر مکعب در ثانیه آب به اضافه ۲۲متر مکعب به ایران در قراداد حق ایران نه بل به حساب یک عمل نیک(دوستانه) از جانب افغانستان به ایران واگذاشته شد. ایران به نوبه خود باید بهای این آب را به افغانستان یا نقد و یا بارتر مثلا انرژی به افغانستان بپردازد. روی همرفته آقای دبیری شروع خوبی کرده آن و باید جانب افغانستان نیز مقاله های درین مورد مهم نوشته کنند. مسله اعمار بند دوستی در ایران نیز از جمله مسایل هست که باید مورد غور قرار گیرد.
با احترام کارته وال

>>>   طبق معیار بین المللی کشوری که به دریا راه نداشته باشد کشور همسایه باید یک بندر در اختیار آن قرار دهد
که ایران این کار را نکرده پس چرا ما آب خودمان را به ایرانیها بدهیم.
مگر آنها نفتشان را به ما میدهند که ما آب بدهیم.
دولت ظاهر شاه غلط زیادی کرده که قرارداد امضا کرده.!!!
طاهری از جرمنی

>>>   طاهری محترم پس لطف بفرمائید قبل از نقض یک پیمان بین المللی و قطع حقآبه ایران ,سه میلیون اتباع خود را از کشورم خارج کنید. بنده هم اعتراف می کنم دولت متبوعم در پذیرش سی و چند ساله و حتی بیش تر از این مهاجرین افغانی دچار اشتباه بزرگی شده است که حتما باید اصلاح گردد. ضمنا اگر وقت کردید حتما نگاهی هم به متون حقوق بین الملل در مورد رود های مرزی داشته باشید فکر نمی کنم اگر برای یک بار هم که شده شما افغانی ها با مطالعه قبلی نظر دهید بد باشد.
ایرانی

>>>   آب رودخانه های افغانستان از ابرهای ایران است که داخل افغانستان میشود چون جهت باد در نیمکره شمالی از غرب به شرق است.پس ابرهای ایران از مشهد و بعد هرات وارد افغانستان میشود و بعد به سمت کابل حرکت می کند و از سمت جلال آباد خارج میشود.پس مردم افغانستان از آب ابرهای داخل شده از ایران مستفید میشوند و مدیون ایران هستند.حالا اگر دولت یا مردم افغانستان نمی خواهند سهم آب ایران از ابرهای ایران را بدهند دولت ایران می تواند آب ابرهای خودش را مادام که درخاک ایران هستند تخلیه کند و نصف یا همه آن را بردارد.همان کاری که ترکیه هم چند سال است انجام میدهد.
برای تخلیه ابرها 2 روش وجود دارد 1-شلیک لیزر به ابرها.2-پاشیدن ذرات پودر (یدور نقره ) توسط طیاره روی ابرها.این ناسپاسی ممتد و دوامدار که در افغانستان نسبت به ایران دیده میشود آخرسر دولت ایران را مجبور خواهد کرد که آب ابرهای خود را درخاک خودش تخلیه کند و برای ای کار در سال روان بودجه 10 میلیاردی تخصیص داده.فقط خداکند آنقدر آب ابرها یشان را تخلیه نکنند که در افغانستان دیگر باران نیاید و کلگی افغانستان مثل ولایت سیستان ایران شود که افغانستان با بستن آب آن را ویران و مردمش را آواره کرد.دولت و مردم ایران نجیب هستند و یقینا تمام آب ابرهایشان را تخلیه نخواهند کرد و با انصاف تصمیم خواهند گرفت.این راه حل نهایی این مشکل است چون پس از تخلیه آب ابرها و بروز خشکسالی در افغانستان مردم و دولت افغانستان تجدید نظر خواهند کرد و تصمیم عاقلانه خواهند گرفت زیرا هیچکس نمی تواند جلوی تخلیه آب ابرها را بگیرد.
هواشناس

>>>   هواشناس خیلی خندیدم مرسی با حال بود...

>>>   طاهری خان ، بد نیست به اطلاع شما برسانم هم اکنون دولت افغانستان از بندر های چابهار و شهید رجائی بندر عباس استفاده می کند ضمن اینکه ایران با هزینه خود در حال ساخت خط آهن از چابهار به خراسان است که آن را به خط آهنی که به هرات میرود متصل نماید در محور های شرقی ایران هم مرتب کامیون هائی با شماره هرات و بلخ در حال رفت و آمد بین این بنادر و غرب افغانستان هستند . لطفا پیش از سخن گفتن کمی مطالعه کنید .تشکر .
دوست شما .

>>>   طبق معیار بین المللی کشوری که به دریا راه نداشته باشد کشور همسایه باید یک بندر در اختیار آن قرار دهد!!!اولا هیچ قانون بین المللی این گونه نیست
دوما ایران چند هکتار زمین در بندر چابهار رو به مدت 50 سال در اجاره افغانستان قرار داده و همین الان دولت افغانستان داره از این بندر کالا ترانزیت می کنه
سوما دریاچه هیرمند کلا خشک شده و هیچ آبی وارد ایران نمیشه

>>>   مگه ایران کارخانه تولید ابر دارد،ابرهای ایران از دریای مدیترانه میاید.ایران اول پول ابرهای کشورهای اروپایی را بدهد.ههههه

>>>   ابرهای منطقه ما از بخارات دریای مدیترانه است و کشورهای اروپایی در سمت چپ این دریا واقع شده اند.یک نگاه به نقشه کافیست.بین دریای مدیترانه و ایران کشورهای ترکیه و سوریه و عراق تاثیرگذارند.ترکیه که مستعمره آمریکاست چند سال است که به فرمان آمریکا تاحد امکان آب ابرها را تخلیه می کند تا ابری به ایران نرسد و این چیز پنهانی نیست.اما سوریه و عراق چون روابط دوستانه با ایران دارند فعلا" این کار را نمی کنند.
حدود 3 سال پیش و با شروع بحران سوریه جلسه مشترکی فی مابین استراتژیستهای وزارت خارجه و وزارت نیرو برگزار شد که اگر وهابیون آمریکایی حکومت اسد را در سوریه ساقط کنند و سوریه هم مثل ترکیه و افغانستان مستعمره آمریکا بشود و تمام آب ابرها را تخلیه کند آن وقت باید چه کرد؟
همه متفق القول بودند که آمریکا از هیچ رذالتی علیه مردم ایران رویگردان نبوده نیست و نخواهد بود و به هدایت معاندان خائن و مزدور هرخباثتی که بتواند انجام خواهد داد و ممکن که روزی هیچ ابری از سمت غرب وارد ایران نشود .در اینصورت بدیهی است که نه ایران و نه افغانستان دیگر رودخانه یا چشمه آب نخواهند داشت و در افغانستان قحطی خواهد شد و راه حلی هم ندارد چون افغانستان محاط به خشکه است و به بحرها راه ندارد.اما ایران 2 راه حل کلان دارد: 1-دریای خزر در شمال و 2-بیش از هزار کیلومتر ساحل با خلیج فارس و اقیانوس هند در جنوب.
پس اگر نزولات آسمانی ایران به صفر هم برسد با شیرین کردن این آبها میشود نیاز کشور را برطرف کرد تا نیازی به آبهای بیرونی نباشد.
برای نمکزدایی از آب دریاها 2 روش اصلی وجود دارد (برای روشهای دیگر در گوگل کلمه Desalination را سرچ کنید ) :1-روش حرارتی که با استفاده از منابع عظیم گاز ایران به سادگی قابل انجام است و دوم استفاده از پسماند حرارتی نیروگاههای برق اتمی.به همین دلیل احداث نیروگاههای متعدد اتمی در ساحل جنوبی ایران یک ضرورت استراتژیک است و علاوه بر نیروگاه اتمی بوشهر هر 2 سال سنگ تهداب یک نیروگاه اتمی جدید گذاشته خواهد شد.دومین نیروگاه اتمی درسال روان یعنی 1393 و بعدی در سال 1395 و... 2- روش OR ( مخفف Reverse Osmosis یا اسمز معکوس ) همین الآن هم آب شیرین کنهای متعددی با این روش در جنوب ایران در حال کار هستند که بشدت توسعه داده خواهد شد.
برای انجام این کارها 3 چیز لازم است.1- دانش فنی 2- امکانات 3-پول .ایرانی ها هر 3 چیز را دارند.مسئولان ایران استراتژی خود را برمبنای بدترین وضعیت ( Worst Case )یعنی قطع کامل ورود ابرهای بارانزا به ایران بناکردند. بنابراین دیده میشود که آمریکا از طریق مستعمرات خود نمی تواند برای ایران مشکل آب درست کند و ایران هرگز دچار مشکل دوامدار آب نخواهد شد چون به اقیانوس هند راه دارد.مگر اینکه عده ای از نوابغ افغانستان بخواهند آب اقیانوس هند را خشک کنند!
هواشناس

مهلت ارسال نظر برای این مطلب تمام شده است