تحولات پرشتاب جهان، از جنگ اوکراین و بحران خاورمیانه تا رقابت قدرتهای بزرگ بر سر انرژی، تجارت و مسیرهای ترانزیتی، بار دیگر موقعیت ژیوپولیتیک افغانستان را در معادلات منطقه‌ای برجسته ساخته است.
تداوم بحران انرژی، اسیب‌ پذیری مسیرهای انتقال نفت و گاز و ضرورت دسترسی به بازارهای جدید، اهمیت مسیرهای زمینی و کریدورهای منطقه‌ای را افزایش داده است.
در چنین شرایطی، افغانستان با موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد خود میتواند به حلقه اتصال آسیای مرکزی، جنوب آسیا، ایران و مسیرهای منتهی به آبهای آزاد تبدیل شود.
در همین چارچوب، تحرکات اخیر روسیه در کابل، سفر مقامات بلندپایه این کشور، مذاکرات اقتصادی و طرح همکاری در بخش نفت، گاز و ایجاد پالایشگاه‌ها، نشانه افزایش توجه مسکو به ظرفیتهای اقتصادی و ترانزیتی افغانستان است.

اما پرسش مهمتر این است:
آیا روسیه و ایران نیز در حال بازنگری راهبرد خود در قبال افغانستان هستند؟
هر دو کشور در مواضع رسمی خود از تشکیل حکومت فراگیر حمایت کرده‌اند؛ اما همزمان مناسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود را با حاکمیت طالبان گسترش داده‌اند. شاید تحولات نظم چندقطبی جهان و ضرورت تأمین منافع اقتصادی و امنیتی، این کشورها را به سمت نوعی عمل‌گرایی جدید سوق داده باشد؛ سیاستی که در آن، بجای تکیه صرف بر موازنه‌ های قومی و گروهی گذشته، ثبات سیاسی، امنیت کریدورها و قابلیت همکاری اقتصادی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از سوی دیگر، جنگ و تنش میان پاکستان و طالبان، بسته‌ شدن مسیرهای تجاری و اختلافات امنیتی دو طرف، شکنندگی نظم منطقه‌ای را آشکار ساخته است. کاهش کمکهای امریکا به افغانستان و تغییر ابزارهای حضور واشنگتن نیز بر پیچیدگی این معادلات افزوده است.

در این میان، چین، هند، ایران، روسیه و پاکستان هرکدام منافع و محاسبات متفاوتی در قبال آینده افغانستان دارند؛ اما یک واقعیت روشن است:
هیچ مسیر اقتصادی و ترانزیتی پایداری بدون امنیت، ثبات سیاسی و اعتماد منطقه‌ای شکل نمیگیرد.
اما مساله اساسی افغانستان فراتر از رقابت قدرتها است!
اگر قدرتهای منطقه‌ای برای بهره‌برداری از موقعیت جغرافیایی، منابع طبیعی و ظرفیتهای ترانزیتی افغانستان به تفاهم برسند، ولی مردم افغانستان همچنان از مشارکت واقعی در تعیین سرنوشت سیاسی کشور محروم باشند، آیا این همکاریها میتواند به توسعه پایدار و منافع ملی افغانستان منجر شود؟
افغانستان نباید بار دیگر صرفاً به جغرافیای مورد استفاده قدرتهای بزرگ تبدیل شود.

فرصت تاریخی پیش‌رو زمانی به قدرت ملی تبدیل خواهد شد که کشور از یک ساختار سیاسی مشروع، فراگیر، پاسخگو و برخوردار از اراده ملی بهره‌مند باشد.
مساله امروز افغانستان تنها رقابت بر سر کریدورها و منابع نیست؛ مساله این است که چه کسی و با چه مشروعیتی درباره سرنوشت این جغرافیای استراتژیک تصمیم خواهد گرفت؟
افغانستان میتواند قلب اتصال آسیای مرکزی و جنوب آسیا باشد؛ اما برای تبدیل‌شدن از میدان رقابت قدرتها به بازیگری مستقل در نظم چندقطبی جهان، بیش از هر چیز به دولت ملی و اراده سیاسی مشترک نیاز دارد.

سید باقرشاه (احمدی)