| Hatte Islamabad von Anfang an einen festen Plan für Afghanistan, oder hat sich seine Strategie im Laufe der Zeit verändert | ||||
| تاریخ انتشار: ۲۱:۰۴ ۱۴۰۵/۸/۲۱ | کد خبر: 201283 | منبع: |
پرینت
 |
|
افغانستان در محاسبات راهبردی پاکستان؛ از مساله پشتونستان تا عمق استراتژیک و ظهور طالبان
آیا اسلام‌آباد از آغاز نقشه‌ای ثابت برای افغانستان داشت یا راهبردش در گذر زمان تغییر کرد؟
مقدمه:
روابط افغانستان و پاکستان از زمان تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷، همواره با بی‌اعتمادی، رقابت سیاسی و اختلافات مرزی همراه بوده است. در مرکز این اختلافات، خط دیورند، مسئله پشتونستان، نگرانی پاکستان از نفوذ هند در افغانستان و تلاش اسلام‌آباد برای داشتن حکومتی همسو در کابل قرار داشته است.
اما تحولات چهار دهه اخیر نشان می‌دهد که سیاست پاکستان در افغانستان را نمی‌توان تنها با اختلاف مرزی یا رقابت با هند توضیح داد. نقش ارتش پاکستان، سازمان اطلاعات ارتش (ISI)، شبکه‌های مذهبی، مدارس دینی و گروه‌های مسلح افغان، به‌تدریج به بخش‌های مهمی از این معادله تبدیل شدند.
پرسش اساسی این است: آیا ارتش و استخبارات پاکستان از همان آغاز تأسیس این کشور، برنامه‌ای منظم و بلندمدت برای کنترل افغانستان و حل مسئله پشتونستان داشتند؟ یا اینکه سیاست پاکستان در دوره‌های مختلف، بر اساس شرایط جنگ سرد، رقابت با هند، تحولات داخلی افغانستان و منافع امنیتی اسلام‌آباد شکل تازه‌ای به خود گرفت؟
شواهد تاریخی بیشتر از وجود یک تداوم در اهداف امنیتی، همراه با تغییر ابزارها و روش‌ها حکایت دارند؛ نه لزوماً اجرای یک نقشه واحد و بدون تغییر که از سال ۱۹۴۷ تا امروز از پیش طراحی شده باشد.
۱. مساله پشتونستان؛ نگرانی قدیمی پاکستان
با تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷، بخش بزرگی از مناطق پشتون‌نشین که پیش‌تر تحت حاکمیت هند بریتانیا قرار داشتند، در قلمرو پاکستان جدید قرار گرفتند. دولت افغانستان در آن زمان نسبت به وضعیت این مناطق و اعتبار مرز دیورند اعتراض داشت و از حق تعیین سرنوشت پشتون‌های آن سوی مرز سخن می‌گفت.
مساله پشتونستان برای پاکستان فقط یک اختلاف جغرافیایی نبود؛ زیرا اگر ادعای جدایی یا خودمختاری گسترده مناطق پشتون‌نشین تقویت می‌شد، تمامیت ارضی و مشروعیت مرزهای غربی پاکستان می‌توانست زیر سؤال برود.
از همین رو، اسلام‌آباد از آغاز به هرگونه حمایت حکومت افغانستان از جنبش‌های ملی‌گرای پشتون با حساسیت نگاه می‌کرد. در مقابل، کابل نیز سیاست پاکستان در قبال خط دیورند را به رسمیت نمی‌شناخت.
این اختلاف در دهه‌های بعد، به یکی از عوامل بی‌اعتمادی دو کشور تبدیل شد. پژوهش‌های تاریخی درباره خط دیورند نشان می‌دهند که اختلاف بر سر توافق سال ۱۸۹۳، شرایط انعقاد آن و پیامدهای سیاسی‌اش پس از تقسیم هند بریتانیا همچنان در روابط دو کشور اثرگذار بوده است.
۲. از رقابت مرزی تا نگرانی از محاصره؛ نقش هند در محاسبات ارتش پاکستان
پاکستان از زمان استقلال، هند را مهم‌ترین رقیب امنیتی خود می‌دانست. جنگ‌های دو کشور، به‌ویژه جنگ ۱۹۷۱ و جدایی پاکستان شرقی و تشکیل بنگلادش، این نگرانی را در ساختار نظامی پاکستان عمیق‌تر کرد.
از دید بخش مهمی از فرماندهان ارتش پاکستان، افغانستانی که روابط نزدیکی با هند داشته باشد، می‌تواند فشار راهبردی بر جبهه غربی پاکستان ایجاد کند. بنابراین، داشتن روابط دوستانه با کابل و جلوگیری از نفوذ هند در افغانستان، به یکی از اولویت‌های سیاست امنیتی اسلام‌آباد تبدیل شد.
در همین چارچوب، مفهوم «عمق استراتژیک» یا Strategic Depth در ادبیات امنیتی پاکستان مطرح شد. برداشت رایج از این مفهوم آن بود که پاکستان در صورت درگیری بزرگ با هند، به یک افغانستان همسو نیاز دارد تا از نظر جغرافیایی و سیاسی در موقعیت دشواری قرار نگیرد.
البته درباره معنای دقیق این اصطلاح و اینکه تا چه اندازه به‌عنوان یک دکترین رسمی و یکپارچه در ارتش پاکستان وجود داشته، میان پژوهشگران اختلاف‌نظر وجود دارد. با این حال، اسناد و تحلیل‌های تاریخی نشان می‌دهند که تلاش برای جلوگیری از شکل‌گیری یک حکومت ضدپاکستانی در کابل و محدود کردن نفوذ هند، در سیاست امنیتی پاکستان جایگاه مهمی داشته است.
۳. نقطه عطف؛ ژنرال ضیاءالحق و پیوند سیاست نظامی با شبکه‌های مذهبی
اگرچه اختلافات افغانستان و پاکستان از سال ۱۹۴۷ وجود داشت، اما دهه ۱۹۸۰ نقطه عطف مهمی در شکل‌گیری سیاست مداخله‌جویانه پاکستان در افغانستان بود.
با کودتای ژنرال ضیاءالحق در سال ۱۹۷۷، روند اسلام‌گرایی در ساختار سیاسی و نظامی پاکستان شدت گرفت. پس از ورود ارتش شوروی به افغانستان در دسامبر ۱۹۷۹، پاکستان به یکی از مراکز اصلی سازمان‌دهی و پشتیبانی مجاهدین افغان تبدیل شد.
در این دوره، سازمان اطلاعات ارتش پاکستان، با حمایت مالی و سیاسی آمریکا و عربستان سعودی، نقش مهمی در سازمان‌دهی، آموزش، تسلیح و پشتیبانی گروه‌های مختلف مجاهدین ایفا کرد. بخش مهمی از کمک‌های خارجی از مسیر ISI به گروه‌های افغان منتقل می‌شد.
این روند فقط به جنگ علیه شوروی محدود نماند؛ بلکه برای دستگاه امنیتی پاکستان تجربه‌ای ایجاد کرد که از طریق آن می‌توانست بر تحولات داخلی افغانستان اثر بگذارد و از گروه‌های افغان به‌عنوان ابزار نفوذ سیاسی استفاده کند.
برخی پژوهش‌ها همچنین نشان می‌دهند که در تقسیم حمایت‌ها میان گروه‌های مجاهدین، جریان‌هایی که با ملی‌گرایی پشتون و مساله پشتونستان پیوند داشتند، لزوماً در اولویت دستگاه امنیتی پاکستان قرار نمی‌گرفتند. این نکته برای فهم ارتباط میان سیاست افغانستان و نگرانی پاکستان از مساله پشتونستان اهمیت دارد.
۴. مدارس دینی دیوبندی؛ از نهاد آموزشی تا شبکه نفوذ سیاسی
یکی از موضوعات مهم در بررسی ظهور طالبان، نقش مدارس دینی در پاکستان، به‌ویژه مدارس وابسته به جریان فکری دیوبندی است.
مکتب دیوبندی در اصل یک جریان فکری و آموزشی در سنت اسلام سنی است که در قرن نوزدهم در شبه‌قاره هند شکل گرفت. بنابراین، نباید تمام مدارس دیوبندی یا همه پیروان این مکتب را با طالبان یا گروه‌های مسلح یکسان دانست.
اما در دهه‌های جنگ افغانستان، بخشی از شبکه‌های مذهبی و مدارس دینی پاکستان با فضای جهادی، سیاست منطقه‌ای و ساختارهای پشتیبانی گروه‌های مسلح پیوند خوردند. این پیوند، به‌ویژه در دوره ضیاءالحق، اهمیت بیشتری پیدا کرد.
پس از جنگ شوروی در افغانستان، شمار زیادی از جوانان افغان در مدارس دینی پاکستان تحصیل کردند. بخشی از نیروهایی که بعدها به طالبان پیوستند، از همین محیط‌های آموزشی و شبکه‌های مذهبی برخاستند.
طالبان در اوایل دهه ۱۹۹۰، در شرایط فروپاشی نظم سیاسی و جنگ میان گروه‌های مجاهدین شکل گرفتند. این جنبش از مجاهدین پیشین افغان و جوانان پشتون، از جمله کسانی که در مدارس دینی پاکستان تحصیل کرده بودند، نیرو جذب کرد.
نکته اساسی آن است که مدرسه دینی به‌خودی‌خود به معنای تولید نیروی مسلح نیست؛ اما هنگامی که شبکه‌های آموزشی با حمایت سیاسی، منابع مالی، تبلیغات ایدئولوژیک و ساختارهای نظامی پیوند بخورند، می‌توانند در شکل‌گیری یک جنبش سیاسی ـ نظامی نقش پیدا کنند.
۵. از مجاهدین تا طالبان؛ تغییر ابزار، تداوم هدف
پس از خروج ارتش شوروی در سال ۱۹۸۹ و سقوط حکومت نجیب‌الله در سال ۱۹۹۲، افغانستان وارد مرحله‌ای از جنگ داخلی شد. گروه‌های مجاهدین که پیش‌تر علیه شوروی متحد شده بودند، برای کسب قدرت با یکدیگر جنگیدند.
در این شرایط، پاکستان با مسئله تازه‌ای روبرو شد: گروه‌هایی که در دوران جنگ شوروی از آنها حمایت کرده بود، دیگر قادر نبودند حکومتی باثبات و مورد اعتماد اسلام‌آباد در کابل ایجاد کنند.
در سال ۱۹۹۴، جنبش طالبان در قندهار ظهور کرد و در سپتامبر ۱۹۹۶ کابل را تصرف نمود. پاکستان از جمله کشورهایی بود که حکومت طالبان را به رسمیت شناخت و از آن حمایت کرد.
برای اسلام‌آباد، طالبان می‌توانستند چند هدف را هم‌زمان تأمین کنند: ایجاد حکومتی نزدیک به پاکستان، محدود کردن نفوذ هند، کاهش مخالفت کابل با خط دیورند و تضعیف جذابیت ملی‌گرایی پشتون در برابر هویت اسلامی فراملی.
در این مرحله، تفاوت مهمی میان دوران مجاهدین و طالبان وجود داشت. در دوره نخست، پاکستان با گروه‌های متعدد و رقیب افغان کار می‌کرد؛ اما در دوره طالبان، از جنبشی حمایت کرد که ظرفیت ایجاد یک حکومت مرکزی و نسبتاً یکپارچه در افغانستان را داشت.
با این حال، این سیاست نیز بدون هزینه نبود. طالبان به‌تدریج منافع و برداشت‌های مستقل خود را دنبال کردند و روابط پاکستان با آنان همیشه به معنای کنترل کامل اسلام‌آباد بر تصمیم‌هایشان نبود.
۶. پس از یازدهم سپتامبر؛ همکاری با آمریکا و ادامه ارتباط با طالبان
پس از حملات یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، پاکستان به رهبری پرویز مشرف به ایتلاف آمریکا علیه القاعده و طالبان پیوست. اما این همکاری با یک تناقض اساسی همراه بود: در حالی که پاکستان رسماً در جنگ علیه طالبان مشارکت داشت، ارتباطات و شبکه‌های پشتیبانی برخی رهبران و گروه‌های طالبان در خاک پاکستان ادامه یافت.
این وضعیت باعث شد که در سیاست افغانستان پاکستان، نوعی دوگانگی شکل بگیرد: همکاری با آمریکا در مبارزه با برخی گروه‌های مسلح، در کنار حفظ ارتباط با شبکه‌هایی که می‌توانستند در آینده برای نفوذ پاکستان در افغانستان مفید باشند.
تحلیل شورای روابط خارجی آمریکا نیز به این نکته اشاره می‌کند که دولت و ارتش پاکستان در دوره‌های مختلف از طالبان حمایت کرده‌اند، اما هم‌زمان با خطر گسترش افراط‌گرایی و ناامنی در داخل پاکستان روبه‌رو بوده‌اند.
۷. آیا مساله پشتونستان در پسِ سیاست حمایت از طالبان قرار داشت؟
این پرسش یکی از مهم‌ترین محورهای مقاله است.
از نظر تاریخی، مساله پشتونستان برای پاکستان یک نگرانی واقعی و قدیمی بوده است. افغانستان در دهه‌های نخست پس از استقلال پاکستان، از ادعای حقوق سیاسی پشتون‌های آن سوی خط دیورند حمایت می‌کرد و همین موضوع روابط دو کشور را متشنج می‌ساخت.
در مقابل، طالبان با تأکید بر هویت اسلامی و امارت اسلامی، ملی‌گرایی قومی و مطالبات سیاسی مبتنی بر پشتونستان را در مرکز ایدئولوژی خود قرار ندادند. این ویژگی می‌توانست برای پاکستان جذاب باشد؛ زیرا هویت اسلامی فرامرزی، دست‌کم در سطح نظری، ظرفیت آن را داشت که مطالبات ملی‌گرایانه پشتون را تحت‌الشعاع قرار دهد.
در تحلیل شورای روابط خارجی آمریکا، یکی از دلایل حمایت پاکستان از طالبان این دانسته شده که اسلام‌آباد نگران بود حکومت افغانستان بار دیگر مساله پشتونستان و اعتبار خط دیورند را مطرح کند. در همان تحلیل، به تلاش دولت پاکستان برای تقویت هویت اسلامی در مناطق پشتون‌نشین در برابر ملی‌گرایی قومی نیز اشاره شده است.
با این حال، نباید نتیجه گرفت که همه پشتون‌ها با طالبان موافق‌اند یا طالبان توانسته‌اند مساله پشتونستان را حل کنند. ملی‌گرایی پشتون در پاکستان و افغانستان پیشینه‌ای مستقل از طالبان دارد و بخش‌هایی از جامعه پشتون، به‌ویژه جریان‌های مدنی و سیاسی، با طالبان و سیاست‌های مسلحانه مخالف‌اند.
۸. بلوچ‌ها و پشتون‌ها؛ دو مسئله داخلی که سیاست خارجی پاکستان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد
یکی از تناقض‌های مهم سیاست پاکستان این است که در حالی که دستگاه امنیتی این کشور در افغانستان از شبکه‌های مذهبی و گروه‌های مسلح برای افزایش نفوذ منطقه‌ای استفاده کرده، در داخل کشور با مطالبات سیاسی و هویتی بخش‌هایی از جمعیت بلوچ و پشتون روبرو بوده است.
مساله بلوچ‌ها: در بلوچستان، بخشی از جریان‌های سیاسی و اجتماعی از دهه‌های نخست تشکیل پاکستان خواهان خودمختاری بیشتر، سهم عادلانه‌تر از منابع طبیعی و مشارکت واقعی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی بوده‌اند. برخی گروه‌ها نیز به جدایی کامل از پاکستان گرایش داشته‌اند.
اختلاف بر سر کنترل منابع گاز و معادن، توسعه نامتوازن، اختیارات دولت ایالتی و نقش ارتش در اداره منطقه، از عوامل اصلی نارضایتی بوده‌اند. سازمان‌های حقوق بشری و نهادهای مستقل بارها درباره ناپدیدشدن اجباری افراد، بازداشت فعالان و محدودیت اعتراض‌های مسالمت‌آمیز در بلوچستان گزارش داده‌اند.
کمیسیون حقوق بشر پاکستان در گزارش سال ۲۰۲۵ خود، از ادامه ناپدیدشدن‌های اجباری، کاهش فضای مدنی و تضعیف خودمختاری استانی به‌عنوان عوامل تشدید بی‌اعتمادی در بلوچستان نام برده است. کارشناسان سازمان ملل نیز در آوریل ۲۰۲۵ درباره پیامدهای اقدامات ضدتروریستی و ناپدیدشدن‌های اجباری در این منطقه ابراز نگرانی کردند.
مساله پشتون‌ها: در مناطق پشتون‌نشین پاکستان، به‌ویژه خیبرپختونخوا و مناطق قبایلی سابق، نارضایتی‌ها بیشتر حول عملیات نظامی، ناامنی، تلفات غیرنظامیان، مین‌های باقی‌مانده از جنگ، ناپدیدشدن افراد و محدودیت‌های امنیتی شکل گرفته است.
جنبش تحفظ پشتون (PTM) نمونه‌ای از واکنش مدنی به این وضعیت است. این جنبش خواهان پاسخگویی درباره ناپدیدشدگان، پایان دادن به برخوردهای تبعیض‌آمیز و تأمین حقوق شهروندی پشتون‌ها است. رهبران این جنبش بارها تأکید کرده‌اند که مطالباتشان در چارچوب قانون و حقوق شهروندی پاکستان قرار دارد.
در عین حال، دولت و ارتش پاکستان برخی از مواضع و فعالیت‌های این جنبش را تهدیدی امنیتی تلقی کرده‌اند. گزارش‌های پژوهشی درباره PTM نشان می‌دهند که اختلاف میان این جنبش و دستگاه امنیتی، بخشی از تنش گسترده‌تر میان دولت مرکزی و جوامع پشتون‌نشین است.
این دو مساله را نباید یکی دانست: مطالبات بلوچ‌ها و پشتون‌ها از نظر تاریخی، سیاسی و اجتماعی تفاوت‌هایی دارند و همه جریان‌های این دو جامعه نیز خواهان جدایی از پاکستان نیستند. اما هر دو نشان می‌دهند که سیاست امنیتی و تمرکز قدرت در ساختار دولت پاکستان، با چالش‌های جدی در مناطق پیرامونی کشور روبروست.
۹. تناقض راهبردی؛ طالبان افغانستان و طالبان پاکستان
یکی از پیامدهای مهم سیاست پاکستان، گسترش جریان‌های مسلحی بود که بعدها خود به تهدیدی علیه امنیت این کشور تبدیل شدند.
طالبان افغانستان و تحریک طالبان پاکستان (TTP) دو سازمان جداگانه‌اند؛ هرچند از نظر ایدیولوژیک و برخی پیوندهای اجتماعی و تاریخی به یکدیگر نزدیک‌اند. طالبان افغانستان در سال ۲۰۲۱ بار دیگر قدرت را در کابل به دست گرفتند، اما این تحول به معنای پایان ناامنی در پاکستان نبود.
در سال‌های بعد، حملات TTP در مناطق مختلف پاکستان ادامه یافت و روابط اسلام‌آباد و حکومت طالبان افغانستان بر سر حضور و فعالیت این گروه دچار تنش شد.
این وضعیت یک تناقض مهم را آشکار می‌کند: شبکه‌هایی که در مقطعی برای افزایش نفوذ منطقه‌ای و مقابله با رقیبان مورد حمایت قرار گرفته‌اند، ممکن است در دوره‌ای دیگر از کنترل حامیان سابق خود خارج شوند و امنیت همان کشور را تهدید کنند.
پژوهش آیدان پارکس درباره مفهوم عمق استراتژیک نیز به پیامدهای ناخواسته سیاست استفاده از نیروهای نیابتی اشاره می‌کند؛ پیامدهایی که در نهایت می‌توانند امنیت داخلی پاکستان را تضعیف کنند.
۱۰. آیا از ابتدا یک نقشه واحد وجود داشت؟
با کنار هم گذاشتن تحولات تاریخی، می‌توان گفت که سیاست پاکستان در افغانستان در چند مرحله تغییر کرده است:
پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در Oxford Handbook of National Security Intelligence حتی از چهار عملیات پنهانی متفاوت ISI در افغانستان طی پنجاه سال گذشته سخن می‌گوید. این پژوهش اهدافی مانند شکل‌دادن به حکومتی ضعیف و همسو در کابل، جلوگیری از حمایت افغانستان از یک دولت مستقل پشتونستان، محدود کردن روابط کابل با هند و ایران و ایجاد عمق استراتژیک را بررسی می‌کند.
بنابراین، شواهد تاریخی از وجود چند هدف پایدار حکایت دارند، اما ابزارهای دستیابی به آن اهداف در دوره‌های مختلف تغییر کرده‌اند. سیاست پاکستان را بهتر است نه یک نقشه ثابت، بلکه مجموعه‌ای از راهبردهای متغیر با محوریت نگرانی‌های امنیتی ارتش و ISI بدانیم.
نتیجه‌گیری: افغانستان، پشتونستان و آینده سیاست پاکستان:
سیاست پاکستان در افغانستان را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن سه عامل اصلی فهمید: رقابت با هند، نگرانی از مسئله پشتونستان و تلاش برای ایجاد حکومتی همسو در کابل.
ارتش پاکستان و سازمان اطلاعات آن در دوره‌های مختلف، از گروه‌های سیاسی و مذهبی افغان به‌عنوان ابزار نفوذ استفاده کرده‌اند. در دوران جنگ سرد، این سیاست در قالب حمایت از مجاهدین ضدشوروی شکل گرفت؛ در دهه ۱۹۹۰ به حمایت از طالبان رسید و پس از سال ۲۰۰۱ نیز با وجود تغییر شرایط بین‌المللی، ارتباطات امنیتی و سیاسی با بخش‌هایی از این شبکه‌ها ادامه یافت.
مدارس دینی دیوبندی در این میان بخشی از بستر اجتماعی و ایدیولوژیک ظهور طالبان بودند، اما نباید تمام این مدارس یا پیروان این مکتب را با سیاست‌های ISI و عملکرد طالبان یکی دانست.
در داخل پاکستان نیز نارضایتی‌های بلوچ‌ها و پشتون‌ها نشان می‌دهد که مساله هویت، مشارکت سیاسی، خودمختاری و توزیع عادلانه منابع همچنان حل‌نشده باقی مانده است. برخورد امنیتی با این مطالبات، به‌جای حل ریشه‌ای آنها، می‌تواند بی‌اعتمادی را عمیق‌تر کند.
در نهایت، شاید مهم‌ترین نتیجه این بررسی آن باشد که افغانستان برای پاکستان فقط یک همسایه نیست؛ بلکه بخشی از معادله امنیتی، رقابت منطقه‌ای و مساله هویت ملی این کشور است. اما تجربه چند دهه گذشته نشان داده است که تلاش برای مدیریت افغانستان از طریق گروه‌های مسلح و شبکه‌های نیابتی، الزاماً به ثبات و امنیت پایدار منجر نمی‌شود.
آینده روابط دو کشور زمانی می‌تواند از چرخه بی‌اعتمادی خارج شود که مساله مرز، حقوق پشتون‌های دو سوی دیورند، استقلال سیاسی افغانستان و نگرانی‌های امنیتی پاکستان از مسیر گفتگوی سیاسی و احترام متقابل بررسی شود؛ نه از طریق مداخله در امور داخلی یکدیگر.
حیدر قاسمی
منابع و مآخذ پیشنهادی:
1. Owen L. Sirrs، ۲۰۲۵ – Pakistan’s Inter-Services Intelligence Directorate and Its Covert Proxy Wars in Afghanistan، فصل ۴۹ از کتاب The Oxford Handbook of National Security Intelligence. این پژوهش برای بررسی نقش ISI در دوره‌های مختلف و اهداف امنیتی پاکستان اهمیت دارد.
OUP Academic
2. Aidan Parkes، ۲۰۱۹ – Considered Chaos: Revisiting Pakistan’s ‘Strategic Depth’ in Afghanistan. پژوهشی درباره ریشه‌های تاریخی و فرهنگی سیاست عمق استراتژیک پاکستان.
DOI
3. Council on Foreign Relations، ۲۰۲۱ – Pakistan’s Support for the Taliban: What to Know. درباره دلایل حمایت پاکستان از طالبان، مسئله پشتونستان و نقش مدارس دینی.
Council on Foreign Relations
4. Bijan Omrani، ۲۰۰۹ – The Durand Line: History and Problems of the Afghan-Pakistan Border. پژوهشی تاریخی درباره خط دیورند و اختلافات افغانستان و پاکستان.
Tandfonline
5. Brookings، ۲۰۱۵ – Explaining Pakistan’s Self-Defeating Afghanistan Policy. درباره نقش ارتش، گروه‌های مذهبی و پیامدهای سیاست پاکستان در افغانستان.
Brookings
6. Human Rights Commission of Pakistan، ۲۰۲۵ – گزارش درباره وضعیت حقوق بشر، ناپدیدشدن‌های اجباری و بحران سیاسی در بلوچستان.
HRCP
7. گزارش دولت هلند درباره پاکستان، ژوئیه ۲۰۲۴ – درباره جنبش تحفظ پشتون و مطالبات حقوقی و مدنی پشتون‌ها.
government.nl
8. سازمان ملل، آوریل ۲۰۲۵ – بیانیه کارشناسان حقوق بشر درباره ناپدیدشدن‌های اجباری و وضعیت بلوچستان.
OHCHR
9. Council on Foreign Relations – The Taliban in Afghanistan. درباره پیدایش طالبان، نقش مجاهدین و ارتباط مدارس دینی پاکستان با شکل‌گیری این جنبش.
Afghanistan in den strategischen Überlegungen Pakistans: Von der Paschtunistan-Frage über die strategische Tiefe bis zum Aufstieg der Taliban
Hatte Islamabad von Anfang an einen festen Plan für Afghanistan, oder hat sich seine Strategie im Laufe der Zeit verändert?
Einleitung:
Die Beziehungen zwischen Afghanistan und Pakistan sind seit der Gründung Pakistans im Jahr 1947 von Misstrauen, politischen Rivalitäten und Grenzkonflikten geprägt. Im Zentrum dieser Auseinandersetzungen stehen die Durand-Linie, die Paschtunistan-Frage, Pakistans Sorge vor dem Einfluss Indiens in Afghanistan sowie das Bestreben Islamabads, in Kabul eine ihm politisch nahestehende Regierung zu etablieren.
Die Entwicklungen der vergangenen vier Jahrzehnte zeigen jedoch, dass sich die pakistanische Afghanistan-Politik nicht allein durch Grenzstreitigkeiten oder die Rivalität mit Indien erklären lässt. Die Rolle der pakistanischen Armee, des Geheimdienstes Inter-Services Intelligence (ISI), religiöser Netzwerke, islamischer Schulen und bewaffneter afghanischer Gruppen wurde nach und nach zu einem wesentlichen Bestandteil dieser politischen Konstellation.
Die zentrale Frage lautet: Verfolgten die pakistanische Armee und ihr Geheimdienst bereits seit der Gründung des Landes einen langfristigen und systematischen Plan zur Kontrolle Afghanistans und zur Lösung der Paschtunistan-Frage? Oder veränderte Islamabad seine Politik im Laufe der Jahrzehnte entsprechend den Bedingungen des Kalten Krieges, der Rivalität mit Indien, den innerafghanischen Entwicklungen und den eigenen Sicherheitsinteressen?
Die historischen Erkenntnisse sprechen eher für eine Kontinuität bestimmter sicherheitspolitischer Ziele bei gleichzeitig wechselnden Methoden und Instrumenten. Sie belegen nicht zwangsläufig die Umsetzung eines einzigen, seit 1947 unverändert bestehenden Masterplans.
1. Die Paschtunistan-Frage: Eine alte Sorge Pakistans
Mit der Gründung Pakistans im Jahr 1947 wurden große paschtunisch besiedelte Gebiete, die zuvor unter britischer Herrschaft in Indien gestanden hatten, Teil des neuen Staates. Die afghanische Regierung erhob damals Einwände gegen den Status dieser Gebiete und die Gültigkeit der Durand-Linie. Sie sprach sich für die politischen Rechte und das Selbstbestimmungsrecht der Paschtunen auf der anderen Seite der Grenze aus.
Die Paschtunistan-Frage war für Pakistan nicht nur ein geografischer Streit. Eine mögliche Abspaltung oder weitreichende Autonomie paschtunischer Gebiete hätte die territoriale Integrität und die Legitimität der westlichen Grenzen Pakistans infrage stellen können.
Deshalb reagierte Islamabad von Anfang an empfindlich auf jede Unterstützung Kabuls für paschtunisch-nationalistische Bewegungen. Umgekehrt erkannte Afghanistan die pakistanische Position zur Durand-Linie nicht an.
Dieser Konflikt wurde in den folgenden Jahrzehnten zu einer wesentlichen Ursache des gegenseitigen Misstrauens. Historische Untersuchungen zur Durand-Linie zeigen, dass die Auseinandersetzungen über das Abkommen von 1893, seine Entstehungsbedingungen und seine politischen Folgen nach der Teilung Britisch-Indiens bis heute die Beziehungen zwischen beiden Ländern beeinflussen.
2. Vom Grenzkonflikt zur Sorge vor strategischer Einkreisung: Indien in den Überlegungen der pakistanischen Armee
Seit seiner Unabhängigkeit betrachtete Pakistan Indien als seinen wichtigsten sicherheitspolitischen Rivalen. Die Kriege zwischen beiden Staaten, insbesondere der Krieg von 1971 und die Abspaltung Ostpakistans mit der anschließenden Gründung Bangladeschs, verstärkten diese Sorge innerhalb der pakistanischen Militärführung.
Aus Sicht wichtiger Teile der pakistanischen Armeeführung könnte ein Afghanistan mit engen Beziehungen zu Indien zusätzlichen strategischen Druck auf die Westgrenze Pakistans ausüben. Deshalb entwickelte sich die Aufrechterhaltung freundschaftlicher Beziehungen zu Kabul und die Begrenzung des indischen Einflusses in Afghanistan zu einem wichtigen Ziel der pakistanischen Sicherheitspolitik.
In diesem Zusammenhang etablierte sich in der pakistanischen Sicherheitsdebatte der Begriff „strategische Tiefe“ (Strategic Depth). Eine verbreitete Interpretation dieses Konzepts lautete, dass Pakistan im Falle eines größeren Konflikts mit Indien ein ihm politisch nahestehendes Afghanistan benötige, um nicht auch an seiner Westgrenze unter zusätzlichen strategischen Druck zu geraten.
Über die genaue Bedeutung dieses Begriffs und darüber, inwieweit er tatsächlich als offizielle und einheitliche Militärdoktrin existierte, gehen die Einschätzungen der Forscher auseinander. Historische Dokumente und Analysen zeigen jedoch, dass die Verhinderung einer pakistanfeindlichen Regierung in Kabul und die Begrenzung des indischen Einflusses wichtige Bestandteile der pakistanischen Sicherheitspolitik waren.
3. Ein Wendepunkt: General Zia-ul-Haq und die Verbindung von Militärpolitik und religiösen Netzwerken
Obwohl die Konflikte zwischen Afghanistan und Pakistan bereits seit 1947 bestanden, stellte die Zeit der 1980er-Jahre einen entscheidenden Wendepunkt in der pakistanischen Interventionspolitik gegenüber Afghanistan dar.
Nach dem Militärputsch von General Zia-ul-Haq im Jahr 1977 verstärkte sich die Islamisierung der politischen und militärischen Strukturen Pakistans. Nach dem Einmarsch sowjetischer Truppen in Afghanistan im Dezember 1979 entwickelte sich Pakistan zu einem der wichtigsten Zentren für die Organisation und Unterstützung der afghanischen Mudschaheddin.
In dieser Zeit spielte der pakistanische Militärgeheimdienst ISI mit finanzieller und politischer Unterstützung der USA und Saudi-Arabiens eine bedeutende Rolle bei der Organisation, Ausbildung, Bewaffnung und Unterstützung verschiedener Mudschaheddin-Gruppen. Ein erheblicher Teil der ausländischen Hilfen wurde über den ISI an afghanische Gruppierungen weitergeleitet.
Diese Entwicklung beschränkte sich nicht nur auf den Krieg gegen die Sowjetunion. Sie verschaffte dem pakistanischen Sicherheitsapparat auch Erfahrungen und Strukturen, mit denen er künftig Einfluss auf die inneren Entwicklungen Afghanistans nehmen und afghanische Gruppen als Instrumente politischen Einflusses einsetzen konnte.
Einige Forschungsarbeiten weisen zudem darauf hin, dass bei der Verteilung der Unterstützung unter den Mudschaheddin jene Strömungen, die mit paschtunischem Nationalismus und der Paschtunistan-Frage verbunden waren, nicht unbedingt zu den bevorzugten Partnern des pakistanischen Sicherheitsapparats gehörten. Dieser Aspekt ist für das Verständnis des Zusammenhangs zwischen der Afghanistan-Politik und Pakistans Sorge vor der Paschtunistan-Frage von Bedeutung.
4. Die Deobandi-Madrassas: Von religiösen Bildungseinrichtungen zu Netzwerken politischen Einflusses
Ein wichtiger Aspekt bei der Untersuchung des Aufstiegs der Taliban ist die Rolle religiöser Schulen in Pakistan, insbesondere der Madrassas, die der Deobandi-Strömung nahestehen.
Die Deobandi-Bewegung ist ursprünglich eine religiöse Bildungs- und Denkrichtung innerhalb des sunnitischen Islam. Sie entstand im 19. Jahrhundert auf dem indischen Subkontinent. Deshalb dürfen nicht alle Deobandi-Schulen oder sämtliche Anhänger dieser Richtung mit den Taliban oder bewaffneten Gruppen gleichgesetzt werden.
Während der Kriege in Afghanistan wurden jedoch Teile der religiösen Netzwerke und Madrassas in Pakistan zunehmend mit dem Dschihad-Milieu, der regionalen Politik und den Unterstützungsstrukturen bewaffneter Gruppen verbunden. Besonders während der Herrschaft Zia-ul-Haqs gewann diese Verbindung an Bedeutung.
Nach dem sowjetischen Einmarsch in Afghanistan besuchten zahlreiche afghanische Jugendliche religiöse Schulen in Pakistan. Ein Teil der späteren Taliban-Kämpfer stammte aus diesen Bildungseinrichtungen und den damit verbundenen religiösen Netzwerken.
Die Taliban entstanden Anfang der 1990er-Jahre vor dem Hintergrund des Zusammenbruchs der staatlichen Ordnung und der Kämpfe zwischen den verschiedenen Mudschaheddin-Gruppen. Die Bewegung rekrutierte ehemalige afghanische Mudschaheddin und junge Paschtunen, darunter auch Menschen, die in pakistanischen Madrassas ausgebildet worden waren.
Entscheidend ist dabei: Eine religiöse Schule führt nicht automatisch zur Entstehung bewaffneter Kämpfer. Wenn jedoch Bildungsnetzwerke mit politischer Unterstützung, finanziellen Mitteln, ideologischer Propaganda und militärischen Strukturen verbunden werden, können sie eine wichtige Rolle bei der Entstehung einer politisch-militärischen Bewegung spielen.
5. Von den Mudschaheddin zu den Taliban: Wechselnde Instrumente, fortbestehende Ziele
Nach dem Abzug der sowjetischen Truppen im Jahr 1989 und dem Sturz der Regierung Najibullahs im Jahr 1992 geriet Afghanistan in eine Phase des Bürgerkriegs. Die Mudschaheddin-Gruppen, die zuvor gemeinsam gegen die Sowjetunion gekämpft hatten, begannen nun, gegeneinander um die politische Macht zu kämpfen.
Pakistan stand damit vor einer neuen Herausforderung: Die Gruppen, die Islamabad während des Krieges gegen die Sowjetunion unterstützt hatte, waren nicht in der Lage, in Kabul eine stabile und Pakistan nahestehende Regierung zu etablieren.
Im Jahr 1994 entstand die Taliban-Bewegung in Kandahar. Im September 1996 eroberte sie Kabul. Pakistan gehörte zu den Ländern, die die Taliban-Regierung anerkannten und unterstützten.
Für Islamabad konnten die Taliban mehrere Ziele gleichzeitig erfüllen: die Etablierung einer Pakistan nahestehenden Regierung, die Begrenzung des indischen Einflusses, die Verringerung des afghanischen Widerstands gegen die Durand-Linie und die Schwächung des paschtunischen Nationalismus zugunsten einer grenzüberschreitenden islamischen Identität.
Dabei gab es einen wichtigen Unterschied zwischen der Unterstützung der Mudschaheddin und der Unterstützung der Taliban. Während Pakistan in der ersten Phase mit zahlreichen konkurrierenden afghanischen Gruppen zusammenarbeitete, unterstützte es in der Taliban-Phase eine Bewegung, die das Potenzial hatte, eine zentralisierte Regierung in Afghanistan zu errichten.
Diese Politik war jedoch nicht ohne Risiken. Die Taliban entwickelten zunehmend eigene Interessen und politische Vorstellungen. Die Beziehungen zwischen Pakistan und den Taliban bedeuteten daher nicht, dass Islamabad sämtliche Entscheidungen der Bewegung kontrollieren konnte.
6. Nach dem 11. September: Zusammenarbeit mit den USA und fortbestehende Verbindungen zu den Taliban
Nach den Anschlägen vom 11. September 2001 schloss sich Pakistan unter der Führung von Pervez Musharraf der US-geführten Koalition gegen Al-Qaida und die Taliban an. Diese Zusammenarbeit war jedoch von einem grundlegenden Widerspruch geprägt: Während Pakistan offiziell am Krieg gegen die Taliban beteiligt war, bestanden Verbindungen und Unterstützungsnetzwerke bestimmter Taliban-Führer und -Gruppen auf pakistanischem Gebiet weiter.
Dadurch entstand in der pakistanischen Afghanistan-Politik eine gewisse Doppelstrategie: Einerseits kooperierte Islamabad mit den USA im Kampf gegen bestimmte bewaffnete Gruppen, andererseits hielt es Verbindungen zu Netzwerken aufrecht, die künftig für den eigenen Einfluss in Afghanistan nützlich sein könnten.
Analysen zur pakistanischen Außenpolitik weisen darauf hin, dass Regierung und Armee Pakistans in verschiedenen Phasen die Taliban unterstützt haben, zugleich aber mit den Folgen der Ausbreitung des Extremismus und der zunehmenden Unsicherheit im eigenen Land konfrontiert waren.
7. Stand die Paschtunistan-Frage hinter der Unterstützung der Taliban?
Dies ist eine der zentralen Fragen dieser Untersuchung.
Historisch betrachtet war die Paschtunistan-Frage für Pakistan ein reales und langfristiges Sicherheitsproblem. In den ersten Jahrzehnten nach der Gründung Pakistans unterstützte Afghanistan politische Forderungen der Paschtunen jenseits der Durand-Linie. Dies belastete die Beziehungen zwischen beiden Ländern erheblich.
Die Taliban hingegen stellten die islamische Identität und das Konzept eines Islamischen Emirats in den Mittelpunkt ihrer Ideologie. Paschtunischer Nationalismus und politische Forderungen im Zusammenhang mit Paschtunistan gehörten nicht zu ihren zentralen ideologischen Zielen.
Diese Ausrichtung konnte für Pakistan attraktiv sein. Eine grenzüberschreitende islamische Identität hatte zumindest theoretisch das Potenzial, nationalistische Forderungen der Paschtunen in den Hintergrund zu drängen.
Einige außenpolitische Analysen betrachten die Sorge Islamabads vor einer erneuten Thematisierung der Paschtunistan-Frage und der Gültigkeit der Durand-Linie durch eine afghanische Regierung als einen der Gründe für die Unterstützung der Taliban. In diesem Zusammenhang wird auch auf das Bestreben hingewiesen, in den paschtunischen Gebieten eine islamische Identität gegenüber dem ethnischen Nationalismus zu stärken.
Daraus darf jedoch nicht geschlossen werden, dass alle Paschtunen die Taliban unterstützen oder dass die Taliban die Paschtunistan-Frage gelöst hätten. Der paschtunische Nationalismus in Afghanistan und Pakistan besitzt eine eigenständige Geschichte. Teile der paschtunischen Gesellschaft, insbesondere zivile und politische Bewegungen, lehnen die Taliban und ihre bewaffnete Politik ausdrücklich ab.
8. Belutschen und Paschtunen: Zwei innere Konflikte, die auch die Außenpolitik Pakistans beeinflussen
Ein wichtiger Widerspruch der pakistanischen Politik besteht darin, dass der Sicherheitsapparat des Landes in Afghanistan religiöse Netzwerke und bewaffnete Gruppen zur Ausweitung seines regionalen Einflusses genutzt hat, während er innerhalb Pakistans gleichzeitig mit politischen und identitätsbezogenen Forderungen der belutschischen und paschtunischen Bevölkerung konfrontiert ist.
Die Belutschenfrage:
In Belutschistan fordern Teile der politischen und gesellschaftlichen Bewegungen seit den ersten Jahrzehnten der pakistanischen Staatsgründung mehr Autonomie, eine gerechtere Beteiligung an den natürlichen Ressourcen und eine tatsächliche Mitwirkung an politischen Entscheidungen. Einige Gruppen vertreten darüber hinaus die Forderung nach vollständiger Unabhängigkeit von Pakistan.
Streitigkeiten über die Kontrolle von Gasvorkommen und Bodenschätzen, die ungleiche wirtschaftliche Entwicklung, die Kompetenzen der Provinzregierung und die Rolle der Armee in der Verwaltung der Region gehören zu den wesentlichen Ursachen der Unzufriedenheit.
Menschenrechtsorganisationen und unabhängige Institutionen haben wiederholt über Fälle von gewaltsamem Verschwindenlassen, die Festnahme von Aktivisten und Einschränkungen friedlicher Proteste in Belutschistan berichtet.
Die Paschtunenfrage:
In den paschtunisch besiedelten Gebieten Pakistans, insbesondere in Khyber Pakhtunkhwa und den ehemaligen Stammesgebieten, konzentrieren sich die Beschwerden vor allem auf Militäroperationen, Unsicherheit, zivile Opfer, zurückgelassene Landminen, das Verschwindenlassen von Menschen und Einschränkungen durch Sicherheitsmaßnahmen.
Die Paschtunische Tahafuz-Bewegung (Pashtun Tahafuz Movement, PTM) ist ein Beispiel für eine zivile Reaktion auf diese Situation. Die Bewegung fordert Aufklärung über verschwundene Personen, ein Ende diskriminierender Behandlung und die Gewährleistung grundlegender Bürgerrechte. Ihre Vertreter haben wiederholt betont, dass ihre Forderungen im Rahmen der pakistanischen Verfassung und der Bürgerrechte liegen.
Die pakistanische Regierung und das Militär betrachten allerdings einige Positionen und Aktivitäten der Bewegung als Sicherheitsbedrohung. Der Konflikt zwischen der PTM und dem Sicherheitsapparat ist Teil der umfassenderen Spannungen zwischen der Zentralregierung und den paschtunischen Gemeinschaften.
Diese beiden Konflikte dürfen nicht gleichgesetzt werden. Die politischen, historischen und gesellschaftlichen Forderungen der Belutschen und Paschtunen unterscheiden sich voneinander. Auch streben nicht alle Bewegungen dieser beiden Bevölkerungsgruppen eine Abspaltung von Pakistan an.
Beide Fälle zeigen jedoch, dass die Sicherheits- und Machtpolitik des pakistanischen Staates in den peripheren Regionen des Landes vor erheblichen Herausforderungen steht.
9. Der strategische Widerspruch: Die afghanischen Taliban und die pakistanischen Taliban
Eine wichtige Folge der pakistanischen Politik war die Ausbreitung bewaffneter Bewegungen, die später selbst zu einer Bedrohung für die Sicherheit Pakistans wurden.
Die afghanischen Taliban und die Tehrik-e-Taliban Pakistan (TTP) sind zwei unterschiedliche Organisationen. Allerdings bestehen zwischen ihnen ideologische Gemeinsamkeiten sowie bestimmte soziale und historische Verbindungen.
Die afghanischen Taliban übernahmen 2021 erneut die Macht in Kabul. Diese Entwicklung bedeutete jedoch keineswegs das Ende der Unsicherheit in Pakistan.
In den darauffolgenden Jahren setzten sich die Angriffe der TTP in verschiedenen Teilen Pakistans fort. Gleichzeitig verschärften sich die Spannungen zwischen Islamabad und der Taliban-Regierung in Kabul wegen der Präsenz und der Aktivitäten dieser Gruppe.
Diese Entwicklung macht einen grundlegenden Widerspruch sichtbar: Netzwerke, die zu einem bestimmten Zeitpunkt zur Ausweitung regionalen Einflusses und zur Bekämpfung politischer Rivalen unterstützt wurden, können sich später der Kontrolle ihrer früheren Unterstützer entziehen und deren eigene Sicherheit gefährden.
10. Gab es von Anfang an einen einheitlichen Plan?
Betrachtet man die historischen Entwicklungen insgesamt, lässt sich erkennen, dass sich die pakistanische Afghanistan-Politik in mehreren Phasen verändert hat:
Einige wissenschaftliche Untersuchungen über die verdeckten Operationen des ISI in Afghanistan während der vergangenen Jahrzehnte analysieren Ziele wie die Etablierung einer Islamabad nahestehenden Regierung in Kabul, die Verhinderung einer afghanischen Unterstützung für einen unabhängigen Paschtunistan-Staat, die Begrenzung der Beziehungen Kabuls zu Indien sowie die Schaffung strategischer Tiefe.
Die historischen Erkenntnisse sprechen somit für mehrere langfristige Ziele, während sich die Instrumente zu ihrer Umsetzung im Laufe der Zeit verändert haben. Die pakistanische Politik sollte daher eher als eine Abfolge wechselnder Strategien verstanden werden, die sich an den sicherheitspolitischen Interessen der Armee und des ISI orientieren, und nicht als ein unveränderlicher Plan.
Schlussfolgerung: Afghanistan, Paschtunistan und die Zukunft der pakistanischen Politik
Die pakistanische Afghanistan-Politik lässt sich nicht verstehen, ohne drei zentrale Faktoren zu berücksichtigen: die Rivalität mit Indien, die Sorge vor der Paschtunistan-Frage und das Bestreben, in Kabul eine politisch nahestehende Regierung zu etablieren.
Die pakistanische Armee und ihr Geheimdienst haben in verschiedenen Phasen afghanische politische und religiöse Gruppen als Instrumente zur Ausweitung ihres Einflusses genutzt. Während des Kalten Krieges geschah dies durch die Unterstützung der Mudschaheddin gegen die Sowjetunion. In den 1990er-Jahren verlagerte sich die Unterstützung auf die Taliban. Auch nach 2001 bestanden trotz veränderter internationaler Rahmenbedingungen sicherheitspolitische und politische Verbindungen zu Teilen dieser Netzwerke fort.
Die Deobandi-Madrassas bildeten dabei einen Teil des gesellschaftlichen und ideologischen Umfelds, aus dem die Taliban hervorgingen. Dennoch dürfen nicht sämtliche dieser Schulen oder ihre Anhänger mit der Politik des ISI und dem Handeln der Taliban gleichgesetzt werden.
Auch die Unzufriedenheit der Belutschen und Paschtunen innerhalb Pakistans zeigt, dass Fragen der Identität, der politischen Teilhabe, der Autonomie und der gerechten Verteilung von Ressourcen weiterhin ungelöst sind. Eine rein sicherheitspolitische Behandlung dieser Forderungen kann das gegenseitige Misstrauen vertiefen, anstatt die eigentlichen Ursachen zu beseitigen.
Das vielleicht wichtigste Ergebnis dieser Untersuchung lautet: Afghanistan ist für Pakistan nicht nur ein Nachbarstaat, sondern ein Bestandteil seiner sicherheitspolitischen Gleichung, seiner regionalen Rivalitäten und seiner nationalen Identitätsfragen. Die Erfahrungen der vergangenen Jahrzehnte zeigen jedoch, dass der Versuch, Afghanistan mithilfe bewaffneter Gruppen und Stellvertreternetzwerke zu beeinflussen, nicht zwangsläufig zu dauerhafter Stabilität und Sicherheit führt.
Die Beziehungen zwischen beiden Ländern können den Kreislauf des Misstrauens nur dann überwinden, wenn Grenzfragen, die Rechte der Paschtunen auf beiden Seiten der Durand-Linie, die politische Unabhängigkeit Afghanistans und die Sicherheitsbedenken Pakistans durch politischen Dialog und gegenseitigen Respekt behandelt werden – und nicht durch Einmischung in die inneren Angelegenheiten des jeweils anderen Staates.
Haidar Qasemi
Literatur und weiterführende Quellen:
