| جامعهٔ عادلانه جامعهای نیست که به همه وعدهٔ موفقیت یکسان بدهد جامعهای است که هیچ انسانی را به دلیل شرایط تولدش از حق ساختن آینده محروم نکند | ||||
| تاریخ انتشار: ۱۲:۴۰ ۱۴۰۵/۸/۲۵ | کد خبر: 201315 | منبع: |
پرینت
|
|
آیا انسانها مسوول نابرابریهایی هستند که با آن متولد میشوند؟
تولد، فرصت، شایستگی و مسوولیت جامعه در برابر سرنوشت انسان؛
یکی از پرسشهای اساسی فلسفهٔ عدالت این است: آیا انسانها با فرصتهای برابر وارد زندگی میشوند؟ اگر چنین نیست، تا چه اندازه میتوان آنان را مسوول سرنوشتی دانست که بخش بزرگی از آن پیش از انتخاب و ارادهٔ خودشان شکل گرفته است؟
هیچ انسانی محل تولد، خانواده، وضعیت اقتصادی والدین و امکانات اولیهٔ زندگی خود را انتخاب نمیکند. یکی در خانوادهای برخوردار از ثروت، آموزش و امنیت متولد میشود و دیگری در محیطی که حتی تأمین نیازهای اولیه دشوار است. یکی از کودکی فرصت پرورش استعدادهای خود را دارد و دیگری پیش از شناخت تواناییهایش، ناگزیر به مبارزه برای بقاست. آیا منصفانه است که تفاوت سرنوشت این دو انسان را صرفاً نتیجهٔ تلاش و شایستگی شخصی بدانیم؟
اینجا مساله فقط تفاوت ثروت نیست مساله، نابرابری در فرصتهای زندگی است. اگر انسانی به دلیل فقر، تبعیض یا محرومیت اجتماعی امکان آموزش، کار و پیشرفت نداشته باشد، آیا میتوان شکست او را تنها به حساب کمکاری خودش گذاشت؟ آیا جامعه و ساختارهای سیاسی در برابر شرایطی که این نابرابری را ایجاد و استمرار میبخشند، مسوولیتی ندارند؟
جان رالز، فیلسوف معاصر، در نظریهٔ «عدالت به مثابه انصاف» پرسشی بنیادین مطرح میکند: اگر انسانها نمیدانستند در جامعهٔ آینده با چه موقعیت اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی متولد خواهند شد، چه اصولی را برای تنظیم زندگی مشترک انتخاب میکردند؟ آیا باز هم نظامی را میپذیرفتند که امتیازات سیاسی ، حقوقی را در اختیار گروهی محدود قرار دهد و فرصت رشد را از دیگران بگیرد؟
این پرسش در جامعهٔ افغانستان معنای ملموسی دارد. کودکی که در خانوادهای فقیر و منطقهای محروم متولد میشود، با کودکی برخوردار از امکانات آموزشی و اقتصادی در نقطهٔ برابری آغاز نمیکند. اگر دختران به دلیل سیاستهای حکومتی از آموزش محروم شوند، نمیتوان آیندهٔ محدودشدهٔ آنان را نتیجهٔ انتخاب شخصیشان دانست. اینجا دیگر با تفاوت طبیعی انسانها روبهرو نیستیم با محرومیتی مواجهیم که ساختارهای انسانی و تصمیمهای سیاسی آن را ایجاد کردهاند.
از منظر پیوند عقل، علم و اخلاق که موتور اصلی کتاب منتشر شده است نیز مساله روشن است: عقل نابرابری ناروا را تشخیص میدهد، علم علل و سازوکارهای تولید فقر و محرومیت را بررسی میکند و اخلاق ما را در برابر سرنوشت انسانهای محروم مسوول میسازد.
البته عدالت به معنای یکسانسازی کامل زندگی انسانها یا تضمین نتایج برابر نیست. انسانها در استعداد، انتخاب و تلاش متفاوتاند اما تفاوت در نتیجه را نباید با محرومیت از فرصت آغاز زندگی اشتباه گرفت. هیچ انسانی نباید صرفاً به دلیل خانواده، جنسیت، قومیت یا محل تولد داراییهایش غصب و از امکان ساختن آیندهٔ خود محروم شود.
شاید معیار واقعی یک جامعهٔ عادلانه این نباشد که ثروتمندان آن چقدر ثروت دارند، بلکه این باشد که محرومترین انسانهای آن چه اندازه امکان تغییر زندگی خود را دارند.
اگر انسانها در انتخاب نقطهٔ آغاز زندگی خود نقشی ندارند، چرا باید تمام پیامدهای نابرابری آن را به حساب مسوولیت شخصی آنان گذاشت؟
عدالت فقط داوری دربارهٔ آنچه انسانها به دست آوردهاند نیست داوری دربارهٔ فرصتهایی نیز هست که جامعه در اختیار آنان قرار داده یا از آنان دریغ کرده است.
جامعهٔ عادلانه جامعهای نیست که به همه وعدهٔ موفقیت یکسان بدهد جامعهای است که هیچ انسانی را به دلیل شرایط تولدش از حق ساختن آینده محروم نکند.
محمد ناطقی