حوزه فارسی‌زبان، از ابهام مفهومی بیشتر رنج می‌برد. این مفهوم تعریف دقیق و اجتماعی ندارد. خوب، حوزه فارسی‌زبان، یک تلاش زیرکانه برای پیوند زدن فاکتورهای نامتجانس برای یک هدف سیاسی است. حتی توافق سیاسی، اعتماد میان جانبین و فردای این مفهوم، به‌درستی حاصل نشده است. بعلاوه آن، مرزهای مفهومی ناروشن آن، سوءتفاهم‌های بیشتری را در خصوص نیت و قصد طرف‌های شامل در این حوزه به‌وجود آورده است.

این حوزه، بعلاوه ابهام مفهومی، از یک ترکیب نامتجانس، نیت و اهداف متناقض و متضاد، راهی طولانی را برای رسیدن به هدف سیاسی که همانا قبضه قدرت سیاسی است، انتخاب کرده است. حالا، استدلال اصلی بر این است که اگر به اساس شعار این حوزه که هنوز هم خوب تبیین نشده است، هژمونی پشتونی به زیر کشیده می‌شود و در یک حالت ایده‌آل، هژمونی فارسی روی کار می‌آید، فردای کار و آخر این ائتلاف نامقدس چگونه خواهد بود؟

اساس فرمت سیاسی برای جمع کردن تمام فارسی‌زبانان در قالب یک جنبش، خود پارادوکس اصلی فعالیت سازمانی است. یعنی گروه‌هایی که ایدیولوژی‌شان هویتی و قومی باشد، چگونه می‌توانند با ترکیب نامتجانس، اهداف متضاد و روش‌های متفاوت تفسیر و تبیین قضایای تاریخی، زیر یک چتر گرد بیایند و جنبشی شکل دهند؟

حالا، نخستین پرسش ما از این جنبش این است که چگونه باید به اتحادی تکیه کرد که پیشینه تاریخی آن، اختلاف، تضاد و مناقشه بوده است؟ اگر این پرسش درست پاسخ داده نمی‌شود، ابهام در مفهوم برجسته است. حتی خود بانیان این جنبش بر این اصل اعتقاد دارند و قبول می‌کنند که پیشینه اتحاد برای قوام و انسجام چنین تفکری (حوزه فارسی‌زبان)، یک نقض ماهیتی دارد که ناشی از نفس خود این تفکر می‌شود.

بحث دوم این است که اگر تصور می‌شود زبان مشترک مبنای یک روند سیاسی مشترک است و اساس آن را تجمیع توان و قدرت طرفین می‌سازد، این اساساً به معنای داشتن هویت مشترک نیست. هستند بسیاری از ملت‌هایی که زبان مشترک دارند، اما اساساً دو یا چند ملت جداگانه هستند. چون از یک طرف، اصل زبان مشترک نمی‌تواند اعتقاد به یکی بودن را تداعی کند و از سوی دیگر، هر ملت با وجود اشتراکات زبانی، اهداف، مطالبات و خواسته‌های مشخص خود را دارند.

پس چگونه می‌شود تاجیک با اشتراک زبان فارسی، در برابر کسب منافعش، عدول کند و کرنش خودتباه‌کن نشان دهد تا دیگران نفع ببرند؟ اگر چنین باشد، باید تنها تاجیک‌ها چنین قربانی را بدهند تا دیگران در یک میز با تاجیک‌ها نشست و برخاست کنند و حوزه فارسی‌زبان را استوار و قائم نگه دارند.

می‌دانیم که جنبش‌ها و بانیان حوزه‌های فارسی‌زبان می‌خواهند با دور زدن فرهنگ و تمدن، زبان را اصل اتحاد میان تاجیک‌ها و دیگران معرفی کنند. اما باز هم پرسیده می‌شود که فرهنگ، که ظرفیت همگرایی دارد، از محاسبات حذف می‌شود؛ درحالی‌که زبان، به‌عنوان جانمایه قدرت، بر پایه منافع عمل می‌کند و هنوز هم در اصل محاسبات جای دارد. اگر فرهنگ را در قدم دوم مورد محاسبه قرار دهیم، سیاست که منافع دائمی را می‌شناسد، نه دوست و دشمن، چگونه می‌تواند به استوار نگهداشتن اعتماد، امید و باور داشت؟

حالا، اگر این پروژه موفق شود و هژمونی فارسی را حاکم میدان سازد، مشروعیت سیاسی‌اش را از کجا به دست می‌آورد؟ زبان که اصل تشکیل دولت ـ ملت حساب نمی‌شود و با نظم حقوق بین‌المللی در تعارض شدید قرار می‌گیرد.

پرسش دیگر، اگر حوزه فارسی‌زبان برای به‌دست‌گیری قدرت سیاسی در افغانستان قرار است عمل کند، یک نهاد مشترک و قدرت هدایت‌کننده را به اساس کدام اصل به‌وجود می‌آورد؟ جنبش که به اساس یک توافق سازمانی عمل می‌کند، درحالی‌که ترکیب نامتجانس این جنبش‌ها، خود مایه افتراق و پراکندگی عمل خواهند بود تا بستر‌ساز توافق و همگرایی عملکردی و فکری.

پرسش دیگر این است که تاجیک‌ها با غیرتاجیک‌ها، با وجود اشتراکات زبانی، منافع امنیتی، اقتصادی و سیاسی متفاوتی دارند. پس زبان چگونه قادر است تا جایگزین منافع در نزد هریک از این‌ها باشد؟ در ضمن، عدم همسانی فکری، نوع نگاه به قدرت سیاسی، راه‌های رسیدن به آن و حتی ایجاد بستر مشترک برای کار جمعی، خود اشکالاتی دارد که فی‌الحال، ناممکن، آشتی‌ناپذیر و غیر واقعی به نظر می‌رسند. این جنبش‌ها و تفکرات حوزه پارسی‌زبان، چگونه به آن پاسخ می‌دهند؟

جغرافیای ما، بستر منافع کشورهای با زبان‌های مختلف و عوامل مجزا‌کننده بنیادی است. بنا، این تضاد منافع را چگونه جنبش حل می‌کند و آیا توان این کار سترگ در توان جنبش است؟

پرسش بعدی این است که آیا چارچوب مشخص حقوقی برای تقسیم وظایف، مکلفیت‌ها و وجایب و حقوق برای تمام فارسی‌زبانان در جغرافیای افغانستان را این جنبش و بانیان حوزه فارسی‌زبان قادر است حل کند؟

از منظر ما، مفهوم حوزه فارسی‌زبان و مبتکر آن، جنبشی برای حق تعیین سرنوشت فارسی‌زبانان، به تبیین و تفسیر عام‌فهم، قناعت‌بخش و قابل دفاع برای این نظریه نپرداخته است. کلی‌گویی، اتکا به ادبیات وارداتی مانند حق تعیین سرنوشت، خطر تصادم را بیشتر می‌سازد. تضادها را عمیق می‌سازد و صف‌ها را جدا می‌کند. زیرا انتزاعی ساختن تعاریف، مفاهیم و بنیادهای فکری، خلط مسایل را تسهیل می‌کند تا اینکه به حل مسائل و تفکیک تضادها بپردازد و منافع سیاسی را مقدم‌تر از دیدگاه‌های آرمان‌گرایانه بسازد.

عبدالناصر نورزاد