امروز 28 اسد برابر است با صد و هفتمین سالروز استقلال سیاسی افغانستان از بریتانیا. شاه امان الله خان استقلال سیاسی افغانستان را از دولت استعمارگر بریتانیا بدست آورد، اما افغانستان از آن روز تا حالا به استقلال در عرصه های مختلف حیات و به توسعه و ثبات پایدار سیاسی نرسید.
شاه امان الله خان یکی از شاهان پیشین افغانستان است که علی رغم هرگونه انتقادی از او، به پیشرفت و توسعۀ انسانی، اجتماعی و قتصادی افغانستان بسیار علاقمند بود. او تلاش کرد تا پس از استقلال سیاسی از انگلیس، افغانستان را در عرصه های مختلف متحول سازد، اما تلاش های او به سرانجام نرسید و سلطنتش قربانی برنامه ها و تلاش هایش شد.

امان الله خان هم عصر مصطفی کمال اتاترک بود و در بسیاری از برنامه های خود برای تحول و تغییر در افغانستان از او الگو می گرفت و متاثر از نظریات و سیاست های وی بود. اما مصطفی کمال اتاترک در ترکیه موفق شد که جمهوریت مدرن ترکیه را بنیان بگذارد و بر مخالفان و مخالفت ها برای مدرن سازی ترکیه پیروز شود، در حالی که امان الله خان در افغانستان شکست خورد.

یکی از دلایل و عوامل شکست امان الله خان به عصری سازی و تعمیم معارف یا تعلیم و تحصیل دختران در افغانستان بر میگشت که گام ها و برنامه های او در این مورد به نارضایتی و شورش در جامعه به خصوص به نارضایتی و مخالفت علمای دینی انجامید. شگفت آور و شاید گفت که طنز تلخ تاریخ این است که افغانستان 107 سال پس از امان الله خان در این مورد یعنی تعلیم و تحصیل دختران و زنان در همان نقطه ای برگشته و قرار دارد که 107 سال پیش قرار داشت. آن زمان استدلال همین بود که تعلیم و تحصیل دختران پس از ده و دوازه سالگی از نظر شریعت اسلامی مجاز نیست و حالا نیز همین روایت و استدلال، روایت غالب شرعی است.

البته عوامل بسیاری دیگر در شکست شاه امان الله خان در مقایسه با مصطفی کمال اتاترک نقش داشت. نه جامعه و کشور افغانستان با ترکیۀ بجا مانده از خاکستر امپراتوری عثمانی که ششصد سال بر بخشی از سرزمین های آسیا، اروپا و افریقا حکومت می کردند قابل مقایسه بود و است و نه هم امان الله خان پادشاه افغانستان با مصطفی کمال اتاترک که این بنیانگذار جمهوریت ترکیه کشورش را از دهن نیروهای اشغالگر و استعماری اروپایی بیرون کرد و دولت و کشور مدرن ترکیه را شکل داد.

محمد اکرام اندیشمند