از نظر تاریخی، افغان یک قبیله‌ی هندی است و زبان پشتو، عضو خانواده‌ی زبان‌های «هندوایرانی» است.

۱. کهن‌ترین جایی که از افغان ـ به‌عنوان قوم ـ یاد شده، نخست در کتاب «بریهت سمحیتا» اثر وراهه مهیرا (متوفی ۵۸۲ میلادی)، منجم هندی، است. او در دو جای کتابش اواگان (افغان) را از اقوام هند غربی دانسته است. دوم، هیون تسانگ در سفرنامه‌ی خود، مسکن «اپوکین» (افغان)ها را در محلی دانسته که با شال کنونی مطابقت می‌کند. مفسران کلام او (از جمله کننگهم انگلیسی)، موقعیت مذکور را وسط مثلثی می‌دانند که رؤوس آن رود سند، قندهار و غزنین باشد. مؤلف حدودالعالم این موقعیت را «سوَل» (شال) گفته و افغانان را از مسلمانان متمایز دانسته است.

۲. کتاب مقدس ریگ‌ودا از قبیله‌ای به نام «پکت» نام می‌برد که با چهار قبیله‌ی دیگر (جمعاً پنکه جانا)، در جنگ مشهور به جنگ ده پادشاه، علیه سوداس ـ رییس قبیله‌ی بهاراتا ـ جنگیدند. تمام این قبایل هندی بودند. این جنگ در پنجاب مرکزی، در کنار رود راوی، واقع شد. مورخان افغان، پکت را با پخت و پشت یکی می‌دانند و معتقدند که پختون و پشتون از آن مشتق شده است.

۳. هرودت در تواریخ خویش، ساتراپ یا ایالت بیستم هخامنشی را «شهربی هندیان» می‌خواند و در آن از قبیله‌ای به نام «پکتی» یاد می‌کند. سرزمین پکتی‌ها ـ که هرودت آن را پکتی‌یس می‌نامد ـ در کناره‌های سند موقعیت داشته است. هرودت این موقعیت را «مرز جهان» می‌داند.
هرچند بعضی از محققان در انطباق زبان‌شناختی واژه‌ی پکتی با پشتو و پختو اشکالاتی وارد می‌کنند، ولی هم موقعیت جغرافیایی پکتی‌یس و هم برخی از مشخصات اجتماعی پکتی‌ها (ستیزه‌جویی و طرز لباس) که هرودت ذکر می‌کند، در انطباق معنایی پکتی با اوگان وراهه مهیرا و اپوکین هیون‌تسانگ، شکی باقی نمی‌گذارد.

۴. مردم‌شناسان و زبان‌شناسان در دو امر اظهار بی‌معلوماتی می‌کنند: نخست اینکه آنان نمی‌دانند «پشتون‌ها از چه زمانی در محل کنونی خویش ساکن شدند»؛ دوم اینکه زبان پشتو ادامه‌ی کدام‌یک از زبان‌های ایرانی میانه است.
مورخان افغان، بر غلط، کوشیده‌اند که مبدأ حرکت افغانان را بلخ نشان دهند و برای توجیه این ادعا، پختو را اشتقاقی از بخدی دانسته‌اند. اما از مقدمات فوق به روشنی به دست می‌آید که پکت‌ها از حدود رود راوی در پنجاب مرکزی، به جانب رود سند و از آنجا به غرب آن رود، و سرانجام به خراسان وارد شده‌اند.
ولی باید در نظر داشت که این حکم درباره‌ی طوایف مسمی به اولاده‌ی قیس (به طور مثال درّانی‌ها، وردک‌ها، بریڅ‌ها، ځاځی‌ها و سایر طوایفی که منشای هندی دارند) صادق است. اما حرکت تاریخی طوایف دیگر، مخصوصاً غلزایی‌ها ـ که منشای ایرانی دارند ـ برعکس، از غرب به جانب شرق است. این حقیقت در روایت سنتی افغانان ـ که پدر غلزایی‌ها را شاهزاده حسین غوری می‌دانند ـ نیز آمده است؛ او از غور در غرب، به کوه‌های سلیمان در شرق آمده بود.

۵. بدین‌گونه، زبان افغانی یا زبان پشتو، زبان مختلطی است که در آن عناصر هندی و ایرانی در کنار هم حضور دارند. دستگاه واژگان آن مملو و آکنده از واژگان فارسی و فارسی‌شده‌ی عربی است؛ در حالی که وجود «صامت‌های برگشته» در این زبان، اصل هندی بودن آواهای آن را نشان می‌دهد. صامت برگشته به حروفی گفته می‌شود که اصطلاحاً «حروف پندک‌دار» خوانده می‌شوند. این صامت‌ها از زبان هندی، چون براهویی، به پشتو آمده و در هیچ‌یک از زبان‌های ایرانی وجود ندارد. همچنان، «اعداد پشتو شباهت بسیاری به اعداد سانسکریت دارد»؛ در سلسله‌ی ده‌ها پس از بیست، ابتدا رقم یک‌ها و سپس رقم ده‌ها گفته می‌شود: ۴۵ ـ پنځه څلویښت.
بحث هندی بودن، ایرانی بودن یا «هندوایرانی» بودن زبان پشتو، از دهه‌های نخست قرن نوزدهم مورد بحث بوده است. مستشرقانی که با استعمار انگلیسی کار می‌کردند، اصرار بر ایرانی بودن آن داشتند؛ زیرا بریتانیا در پی تحمیل حاکمیت افغانان بر جغرافیای اقوام ایرانی بود. کمااینکه مردم‌شناسان وابسته به استعمار، در پی اثبات افغان‌شمردن برخی از ساکنان بومی این سرزمین نیز بودند.
زبان‌های خانواده‌ی زبان‌های داردیک، چون پشه‌ای و گیلگیتی، و نیز زبان‌های نورستانی، شامل خانواده‌ی زبان‌های هندوایرانی‌اند.

یادآوری:
این مقاله تلخیصی است از دو مقاله‌ی زیر: ۱) تاریخ پژوهش در نام‌واژه‌های افغان و پشتون؛ ۲) جغرافیای تاریخی پکتیا و پکتیکا.

داکتر مهدی

>>>   این قبیله افغان بالاخره یهودی هستند یا هندو؟ اما این مساله مشخص است که مسلمان نبودند و بعدا به اسلام روی آوردند.
شیما کابل

>>>   Zaid Yahya
عقده های تاریخی
" بایک غلزی صحبتی داشتم اوپس ازارتکاب قتل ازخانه اش, در کوه های سلیمان گریخته به غارتگرانی که در غرب سیستان اقامت داشته و برمناطق درانیان می تاختند پیوسته بود ازاوپرسیدم که اگر بر درانیان دست یابد انان را خواهد کشت؟
گفت " نمی گذارم يك تن هم ازچنگم بگریزد, اگر بتوانم فرصت اب خوردن هم به انان نمیدهم"
پس از اندکی درنگ پرسید مگر نه اینکه باهم دشمنیم؟
پرسیدم درانیان چگونه مردمانی اند؟
گفت بسیار خوب, خوش لباس اند, مهمان نوازند, دیگر که درمیان انان امد و شد داریم, نمکشان را میخوریم, بازهم خانه هایشان را اتش میزنیم, دلمان برای سلطنتی که از کف داده ایم میسوزد و می خواهیم انان هم به بینوایی ما مبتلا گردند. انان میگویند بیایید متحد شویم ما میگوییم شما پادشاهی را از ما گرفته اید, برادران مارا کشته و زنان مارا به اسارت برده اید, باشما متحد شویم...... ".
گزارش سلطنت کابل
افغانان, جای, فرهنگ, نژاد
مونت استوارت الفنستون( Mountstuart Elphinstone)
برگردان محمداصف فکرت
پاورقی,صفحه 378
تبصره:اين نظری يك قاتل فراری در یک ونیم قرن پیش بود حالا درقرن بیست و یک مرد ک رفته امریکا " داکتری انسان شناسی, اقتصاد" گرفته ,اما جاهل تر و خشن تر و پر عقده تر ازان قاتل فراری برگشته.....

>>>   Aryob Didan
هویت افغان معلوم است ،، مهربانی کرده عقب هویت خو د باشید ،، یکبار ایرانی میشوید روزی دیګر تاجیک روزی بعد از نسل عرب استید بعضی اوقات هم خود را افغان ګفته ، از نسل ظاهرشاه میشوید ،، نه نطفه تان معلوم است و نه هم چندان زات استید ،، فقط یک تبار بازینګر جوګی و چلو چیزی بیش هم نبودید و نیستید ،

>>>   Aryee Asil
با عرض ادب استاد بزرگوار
قوم اوگان یا هم افغان یا هم غرجای یا کوه نشین اولین مهاجرین اریایی گریودا ها هستند. که تا قلب هند پیشروی نموده و دین برهمنی و الفبای سانسکریتی را پایه گذاری نمودند. قوم اوگان متشکل از اقوم ساپی ، مومند و شینوار بوده و در لوی ننگرهار یا مشرقی ساکن هستند. ریشه و نسل اینها به قوم پشه یی وصل میگردد. یعنی اوگان ها یکی از شاخه اقوام پشه یی و اریایی میباشند.
لیکن اقوام ساکن در لوی پکتیا که از اقوام جدران ، منگل و حتی وزیر تشکیل یافته است. پیشتر از اقوام مهاجر اسیا میانه بوده که در چندین مرحله از دوره باختری ، کوشانی و یفتلی ها به انجا مهاجرت کرده اند. این ها هم تقریبآ اریایی های اسیا میانه بوده که به ندریج به ساحات لوی پکتیا مهاجرت و اسکان گزین گردیدند.
اما پشتون های جنوب و غرب که درانی گفته میشوند. از دو قوم عمده باراکزی و سدوزی تشکیل یافته است. از جمله اقوام یهودی اشکانیزی های خزری میباشند. در جندین مرحله از جنوب اسراییل به طرف آذربیجان و شمال ایران و هرات مهاجرت نمودند. بعد از گسترش نفوس انها در هرات بطرف اراکوزیا یا لوی کندهار حرکت کرده ساحات خوش اب هوای ارغنداب ها را انتخاب کردند. مسایل اجتماعی و اقتصادی قندهار با امدن اینها رونق پیدا کرد. باغداری میوه های انگور ، انار و انجنیر از همین زمان در کشور رایج یافته است. در اصل نامگذاری قومی انها نیز اسامی یهودی میباشد. باراک ، سدوا یا اسهاک و غیره همه انها اسامی خاص یهودیان هستند. پسوند زی انها به معنی نسل اشیکان زی یکی از اقوام گمشده یهودی اند. از نظر سیکولوژی یا هم قیافه شناسی مردمان باراکزی و سدوزی هیکل های قوی و بزرگ و قد های بلند دارند. نسبت به سایر اقوام متقاوت هستند. برتری جوی و خود خواهی های شان هم ریشه در یهود بودن انها دارد.
در مجموع قوم پشتون ما از اقوام و نسل های مختلف تشکیل یافته است. در سده اخیر با نوشتن کتاب دورغین و کذب پته خزانه خواستن یک مرجع تاریخی را جهت انسجام و وحدت اقوام پشتون بوجود بیاورند.

>>>   عماد سالار
هر دو نظریه درست است، غلزی ها شاخه پشتونهاست، مسکن اصلی پشتونها از بخدی یا بلخ تا رود سند یا از آمو تا اتک بود و هست. اقوام تازی با اعراب، مغول ها با چنګیز و ترک ها با تیمور به این سرزمین امدند و مسکن ګزین شدند.
آن وقت بحث افغانستان و پاکستان مطرح نبود، مرز هند و سرزمین پشتونها اتک یا رود سند یا اګزوس بود که هندی ها تا به حال هم عقیده دارند که عبور از رود سند طرف غرب به معنی مرګ است. و مرز شمال آمو بود ولی در طول تاریخ چندین بار عوض شده است.

>>>   Firooz Tarakai
زبان پشتو یک زبان آریایی است!چون به بلوچی کردی،لری خیلی شباهت دارد! همچنین فیزیک ظاهری پشتونها به این اقوام خیلی نزدیک است!حال اگر هم پشتونها هندی باشند چه مشکلی دارد؟!صدها سال جغرافیای افغانستان امروزی تحت حاکمیت شاهان هندی بوده!و دین مردم این جغرافیا بودایی بوده!ما اگر هندی باشیم سند و ثبوت صدها سال زندگی در این جغرافیا را داریم شاید هم هزاران سال!شما قبل از اسلام یک سند و ثبوت از خودتان را ارائه کنید!بعداً معلوم می شود که کیها مالکان اصلی این سرزمین هستند!

>>>   علی شیر رستگار
بهتر است به روایت های اساطیری پشتون ها هم توجه کنید، آیا روایت های اساطیری پشتون ها با آنچه شما روایت می کنید مطابقت دارد؟ چون روایت های اساطیری بازگو کننده بسیاری از واقعیت های تاریخی نا نوشته است.

>>>   Suhail Samani
جناب دکتر صاحب!
بودم وبودن را کنار بزنید، وبیا هستم وهستن را نگاه کن.
تاجیکان جز حرف وعقب گرد تاریخی کوچک ترین کاری که می کنند کدام است.

>>>   Arafat Rasooli Stanikzai
خدا یار اجداد ما از کوهای سلیمان شروع کردن خود به زور یا رضا تا هند خراسان رساندن الحمدلله به مثل تازی های از سمرقند، بخارا و کولاب فرار نه کردیم اجداد تو تا کوهای سلیمان پیش ما گریختن آمدن از ترس ترک ها امو متل شمال خو ده یاد داری از اجدادت (قهر اوغان رحم ازبیک ) .
ما و شما زمین و آسمان فرق داریم کجا فاتحان کوهای سلیمان کجا تازی های بیچاره سمرقند، بخارا و کولاب .

>>>   Sara Surwat
پشت اوغان را رها کنید .حالا از خود بگوید آقایی مهدی که تاجیک ها از کجا آمده اند ، چون تاریخ می‌گوید اولاد عرب در عجم است و اصلا به مردم آریایی ربط ندارند . شما باید در این باره تحقیق کنید و با دلایل تاریخی و علمی جواب این موضوع را بدهید که بالاخره رگ و ریشه یی شما از کجا است