چرا تمام تلاش های دولت مداران، دولت ها و حکومت ها، سیاست ورزان و مبارزان عرصۀ سیاست و جامعه در این صد سال اخیر به شکست انجامید؟
از سال 1921 که شاه امان الله خان اقدام به تدوین نظامنامه دولت افغانستان یا در واقع قانون اساسی افغانستان کرد و این نظامنامه در 73 ماده دوسال بعد در لویه جرگۀ ننگرهار و لویه جرگۀ پغمان تصویب شد تا سال 2021 که دولت جمهوری مورد حمایت امریکا و غرب سقوط کرد، یکصد سال می گذرد.

در این صد سال چه از سوی برخی از زمام داران این دوران و حکومت های شان و چه از سوی گروه های مختلف و متفاوت سیاسی تلاش بسیار صورت گرفت تا افغانستان را در عرصه های مختلف حیات انسانی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و غیره متحول سازند و تغییر دهند. هرچند آنها چه در مسند قدرت سیاسی و چه بیرون از میدان قدرت دارای افکار و برنامه های مختلف و حتی متفاوت و متضاد بودند، اما هر کدام در زمان خود در این یکصد سال تلاش بسیار انجام دادند، ایستادگی کردند، جنگیدند و حتی جان خود را از دست دادند و قربانی افکار و برنامه های خود شدند.

وقتی شما به تلاش و ایستادگی و سرسختی آنها از امان الله خان تا اشرف غنی نگاه کنید، می بینید که هیچکدام این زمام داران و دولت های افغانستان به آسانی و بدون هیچ مقابله و ایستادگی، از افکار و برنامه های خود، نگذشتند. برخی تا آخرین توان جنگیدند، بعضی هم پس از ایستادگی و جنگ زیاد فرار کردند و شماری هم جان خود را از دست دادند و کُشته شدند.

صرف نظر از اینکه افکار و برنامه های آنها خوب بود یا بد و صرف نظر از اینکه، با افکار و برنامه های آنها در عرصۀ دولت داری و مدیریت و ادارۀ افغانستان با نگاه مخالفت دیده شود یا موافقت، اما آنها تا آخر و حتی با کمک تجاوز خارجی و حمایت نظامی و مالی کشورهای خارجی تلاش کردند که با افکار و طرح و برنامه های خود و حکومت شان افغانستان را مدیریت کنند.

اما سوال اصلی این است که افغانستان چرا در این یکصد سال علیرغم تلاش ها و ایستادگی های زمامداران، دولت ها و سیاست ورزان و سیاست مدارانش و گروه های مختلف روشنفکری و سیاسی چپ، راست، لیبرال، ناسیونالیست و به قول کرزی هر بد و بلای دیگر، در مسیر ثبات و توسعۀ پایدار انسانی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و علمی قرار نگرفت و از نظر توسعۀ انسانی و اجتماعی چون تعلیم و تحصیل دختران و زنان در همان جایی ایستاده است که صد سال پیش ایستاده بود؟

محمد اکرام اندیشمند